Original subtitles

[vioolmuziek]

HET BESTE DAT DE MENS HEEFT UITGEVONDEN, IS GOD

REPETITIE DAKLOZENKOOR AMSTERDAM

[koor zingt op muziek een versie van 'O Haupt voll Blut und Wunden']

[man 1] Hij zingt vals, joh. -[man 2] Het is vals.

Stefan. Stefan, luister even naar me. Luister even allemaal naar me.

We zijn vandaag hier bijeen omdat we zijn uitgenodigd…

…om de koor- en orkestrepetities bij te wonen van de Matthäus-Passion.

Eh, iedereen kan komen en nodig dus ook mensen uit om mee te nemen.

Mensen die je kent van filosofiegroep of van andere plekken waar we samenkomen.

Ik vertel het nu even allemaal en dan aan het eind pas vragen graag.

We hebben dus eerder geoefend om 'O Haupt voll Blut und Wunden' te, te zingen…

…en dat gaan we vandaag dan een beetje beter proberen te oefenen.

Mag ik vragen of er ook passie genoeg is… Of wij ook mee mogen doen? Mogen wij ook…

[geroezemoes] -Leo, mogen wij ook meezingen?

Dat is het enige wat ik wil vragen. [snuift]

[muziek van 'Kommt, Ihr Töchter, Helft Mir Klagen' speelt]

[Duits] ♪ kom, dochters, deel mijn rouw ♪

♪ kom, dochters, deel mijn rouw ♪

♪ kom, dochters, deel mijn rouw ♪

♪ kom, dochters, deel mijn rouw ♪

♪ kom, dochters, deel mijn rouw ♪

[Engels] Het is zo'n intense koers…

…om te beginnen met wenen, in het midden te wenen en aan het einde weer te wenen.

[koor zingt]

[Duits] ♪ zie! wie? ♪

♪ de bruidegom ♪

♪ zie hem! hoe? ♪

♪ als een lam ♪

[Engels] De grote vraag in het werk is: wat is de betekenis van huilen?

Wat is dat in ons?

[koor zingt]

[Duits] ♪ zie! wie? ♪

♪ de bruidegom ♪

♪ zie hem! hoe? ♪

♪ als een lam ♪

♪ zie! wie? ♪

♪ de bruidegom ♪

♪ zie hem! hoe? ♪

♪ als een lam ♪

[man in het Engels] De boodschap van het verhaal zelf is zo universeel.

We moeten namelijk begrijpen, vind ik…

…dat de verwarde groep van koorleden aan het begin van de Matthäus-Passion…

…wij zijn. Zij zijn jij en ik.

Zij zijn… wie je ook bent in 2014 of 2015.

Wij hebben Christus gedood. Het is onze schuld.

Als we er iets aan hadden gedaan, was dit niet gebeurd.

Het is persoonlijke verantwoordelijkheid.

Het is individueel verdriet.

[koor in het Duits] ♪ zie! wat? ♪

♪ zijn geduld ♪

♪ zie! wat? ♪

♪ zijn geduld ♪

♪ zie! wat? ♪

♪ zijn geduld ♪

♪ zie! wat? ♪

♪ zijn geduld ♪

♪ zie! wat? ♪

♪ zijn geduld ♪

♪ kijk! waarheen? waarheen? waarheen? ♪

♪ naar ons vergrijp ♪

♪ kijk! waarheen? waarheen? waarheen? ♪

♪ naar ons vergrijp ♪ [muziek sterft weg]

[Nederlands] Wil je nog koffie? -Ja, doe maar een bak.

Ik ook.

[Engels] Nummer vijf.

Acht. -[Nederlands] Nummer acht.

[Engels] Acht. Oké. [Nederlands] De eerste inzet.

[neuriet]

[de vrouw neuriet mee]

Maar ik zou ook in deze setting proberen…

[neuriet met meer kracht op lagere toon]

Beetje van binnenuit. Drie, en…

[beiden neuriën]

En dan… De volgende wat ik nog steeds heb, dat is 'Ach, ein Kind'.

Dat is echt van…

♪ Ach, ein Kind ♪

Ja, maar dat moet je net zingen alsof het je eigen kind is.

[de vrouw grinnikt] -Ja? Doe het eens.

[beiden zingen] ♪ Ach, ein Kind ♪

Maar de 'ach' is…

[zingt met meer emotie] ♪ Ach, ein Kind ♪

Ja? -Eh…

Nou, wil je nog de inzet van 'Aus Liebe' doen?

Ja. -En dat gaat mij vooral om…

…de timing van je eerste woord. Dat is heel belangrijk.

Dat het is…

Aus Lie…

[Nederlands] Dat is… [Engels] …één, twee…

Aus… -Aus…

Lie…

[gezang van vrouwelijke sopraan op de achtergrond]

[man] Weet hij ook dat hij doodgaat, trouwens?

DE SCHILDER

Nee, dat heb je hem volgens mij niet gezegd. Maar dat hoeft toch ook niet?

Of hij vindt het interessant, juist als je het zegt.

Het is wel, eh, de enig geboren zoon.

Ik weet niet precies wanneer ik ooit met de Matthäus in aanraking kwam, maar…

…mijn moeder, die zat op een zangclub en die deden de Matthäus.

Maar op het moment dat ze de langspeelplaten kregen…

…vier stuks in een doos van Harnoncourt…

…toen ben ik meteen die Matthäus gaan draaien en, eh…

…ik kwam altijd uit bij één aria die ik eindeloos weer, eh… opnieuw draai.

Je zou misschien zelfs kunnen horen…

…dat daar veel meer ruis in zit als in andere stukken…

…omdat ik eindeloos weer die naald daarop liet knetteren.

Zo altijd weer 'Aus Liebe will mein Heiland sterben'. Ja…

Jeetje, ja… Ter plekke, ja, ga je dan nadenken over waarom je dat nou zo…

…ontroert.

Dat, dat, ja, misschien ook al wel een beetje…

Maar ja, het is gewoon de here Jezus die voor jou wil sterven.

Ja, daar geloofde ik toch sowieso in.

Hè, dus ik was eigenlijk geen, geen ruk waard…

Dat zag ik toen als zondigheid. Hè, dus dat je het gewoon niet goed deed.

Dus dan is die behoefte aan een soort bevrijding…

…van die boosheid van jezelf of dat kwaad…

…dat is gewoon heel groot.

En die plaat die mijn ouders kregen, dat was een uitvoering met, eh…

…de Wiener Sängerknaben.

Ja, dus dat waren jonge sopranen…

…met die enorm zuivere, ijle stemmetjes, alsof het engeltjes zijn.

Een vrouw was voor mij, zeker toen ik 16, 17 was toch nog… Een volwassen vrouw…

Iets waar ik denk… Behalve m'n moeder vond ik alle vrouwen soort van eng.

En dat jongetje…

…die Wiener Sängerknaben… Ja, ik weet niet hoe oud die zijn. Een jaar of…

…tien? Acht, negen, tien, elf?

Dat raakte nog heel erg aan wat ik diep vanbinnen zelf ook…

…wilde zijn, denk ik. Een soort zuivere ziel…

…die ik niet was, maar wel wilde zijn.

Als ik dan naar die aria luisterde en er zong zo'n…

…prachtig helder jongensstemmetje…

Ik ga niet zeggen dat ik daar seksueel opgewonden van raakte, maar ik denk wel…

…dat het daarmee te maken moet hebben…

…temeer omdat ik in die tijd zo rond m'n 14e, 15e…

…verliefd werd op jongetjes voordat ik ooit op meisjes verliefd werd.

De eerste twee keren dat ik verliefd werd, werd ik gewoon op jongetjes verliefd.

Met alle erotiek, eh, erbij.

Ik weet nog dat ik een juf had in de eerste klas van, eh, lagere school.

Die ging op Goede Vrijdag dat verhaal vertellen van Jezus…

…want ik zat op een christelijke basisschool, de Wilhelminaschool.

En die deed op Goede Vrijdag dat verhaal van het lijden…

…en toen ging ze voor de klas staan met die armen wijd…

…en, eh, dan deed ze dat helemaal voor hoe die dan, eh, aan z'n einde kwam.

En op een gegeven moment pinkte ze uit een ooghoek een traan weg. Nou…

Dat heeft me toch een partij indruk gemaakt toen…

En daarna ging ik het naspelen in bed.

Onder de dekens.

Heb ik je dat weleens verteld? -[vrouw] Ja, dat heb je weleens verteld.

VERDRIET MAAKT JE GODS GEVANGENE

De verstilling van het dood zijn…

…als het gebeurd is…

Dat martelen zelf, dat is natuurlijk zo afschuwelijk.

Dan zie je dat open gescheurde vel…

Hè, en, eh, die doornen steken dan nog overal uit.

Er is gewoon eigenlijk geen gruwelijkere Christus geschilderd…

…als door, eh, Matthias Grünewald.

Als hij daar nu opgebaard ligt en hij speelt de zoon van God…

…en dan gaat-ie morgen dood, dan zou ik…

Ja, ik ben gek genoeg om daar dan wel een relatie tussen te leggen trouwens.

En dan moet ik heel hard denken om het weer los van elkaar te trekken. Dat wel.

Ja, want dat zit natuurlijk toch in je systeem, dat soort bijgeloof.

[kalme fluitmuziek]

[geveeg op het schildersdoek]

[vrouw zingt in het Duits] ♪ uit liefde ♪

♪ uit liefde ♪

♪ uit liefde wil mijn verlosser sterven ♪

♪ uit liefde wil mijn verlosser sterven ♪

♪ sterven ♪

♪ hoewel hij geen zonden kent ♪

♪ hoewel hij geen zonden kent ♪

♪ opdat het eeuwige verderf ♪

♪ en de straf van het laatste oordeel ♪

♪ van mijn ziel ♪

♪ wordt weggenomen ♪

♪ uit liefde ♪

♪ uit liefde ♪

♪ wil mijn verlosser sterven ♪

DE DIRIGENT

♪ uit liefde wil mijn verlosser sterven… ♪

[dirigent in het Nederlands] M'n vader was een hele vrije man.

Hij was muzikant in de plaatselijke fanfare.

Hij deed mee aan solistenconcoursen met z'n trompet, won prijzen…

…en op een gegeven moment…

…raakte mijn vader helemaal in de liefde van de Heer en…

…dat uitte zich dan in dat hij 's zondags naar de kerk ging en dan, eh…

…daar de hele kerkdienst zat te huilen.

En dan zat ik ernaast en dan vond ik dat verschrikkelijk.

Op een gegeven moment, dan ging hij een stuk lezen uit de bijbel.

En dan in één keer midden in het verhaal, dan had hij weer zo'n aanval…

…en dan zei m'n moeder, die zei: 'Het is joe schuld.' Weet je wel? En dan…

Tegen een, tegen een, een jongen van, van 13, 14 jaar en…

…ja, dan, dan, dan…

Er was geen haat, maar… ik vond dat zo erg.

De tekst in de kerk waar ik uiteindelijk belandde…

…luidde: 'Vrede door het bloed des kruizes.'

En dat werd daar altijd letterlijk vertaald…

…als: 'Jezus heeft de zonden van ons op zich genomen…

…en daarom hebben wij een grote schuld naar Hem.'

Dat was eigenlijk het verhaal, het zware verhaal, hè.

'Uit diepten van ellende roep ik tot God' en…

Mijn vader was vanuit z'n geloof zeer streng in z'n opvoeding…

…en als je daar niet aan voldeed en er was weer wat gebeurd…

…dan, eh, stond er een, een bamboestok achter de kachel…

…en dan was het één hand naar achteren en dan kwam die stok over de tafel heen…

…en die keek niet eens waar hij je raakte.

[interviewer] Wanneer brak je met het geloof?

[dirigent] Ik heb het geloof niet opgegeven.

Ik heb dat instituut opgegeven.

Maar mijn dochtertje kwam op een leeftijd…

…dat geacht werd dat zij ook een hoedje opdeed 's zondags en…

…toen dacht ik: dat gaat niet gebeuren. Dat verrek ik.

En op een gegeven moment…

…waagde ik het zelfs om een keer op zondagavond niet naar een kerk te gaan…

…en toen stond de ouwe heer Leusink aan m'n deur en die belde aan om negen uur.

Die kwam zo uit de kerk en die, eh… Die stond achter de bank bij mij.

Ik herinner het me nog precies. 'En hier zal slag op slag volgen.'

Het heeft dus vijf jaar lang geduurd dat hij niets meer met me te maken wou hebben.

Ik was z'n zoon niet meer. Ik maakte hem te schande.

Ik bestond in zijn leven niet meer.

[orkestrale vioolmuziek]

[man zingt in het Duits] ♪ graag ben ik bereid ♪

♪ om kruis en beker te aanvaarden ♪

♪ en zoals mijn verlosser te drinken ♪

♪ graag ben ik bereid ♪

♪ graag, graag ♪

♪ graag ben ik bereid ♪

♪ om kruis en beker te aanvaarden ♪

♪ en zoals mijn verlosser te drinken ♪

♪ zoals mijn verlosser te drinken ♪

♪ kruis en beker aanvaarden ♪

♪ daar ben ik toe bereid ♪

♪ dan drink ik namelijk zoals mijn verlosser ♪

♪ want zijn mond die van melk en honing overvloeit ♪

♪ heeft de oorzaak en de bittere smaak van leed ♪

♪ door zijn eerste teug zoet gemaakt ♪

♪ want zijn mond die van melk en honing overvloeit ♪

♪ heeft de oorzaak en de bittere smaak van leed ♪

♪ door zijn eerste teug ♪

♪ zoet gemaakt ♪

[kalme vioolmuziek]

[geluid van sirene zwelt langzaam aan]

[muziek sterft weg]

[geluid van sirene sterft weg]

[gesnurk]

[glasgerinkel]

[orkestrale fluitmuziek]

[Duits] ♪ mijn Jezus reageert niet op valse leugens ♪

♪ om ons daarmee te tonen ♪

♪ dat Hij in zijn barmhartigheid ♪

♪ bereid is om voor ons te lijden ♪

♪ en dat wij in datzelfde leed ♪

♪ zijn voorbeeld moeten volgen ♪

♪ en bij vervolging ook moeten zwijgen ♪

[orkestrale vioolmuziek]

[vrouw, Nederlands] Mijn vader schreef op de muziek van Bach…

…gedichten voor mijn moeder.

[man zingt in het Duits op de achtergrond]

Kijk, hij valt al helemaal uit elkaar.

Iedere keer, eh… Deze partituur heeft mijn moeder aan mijn vader gegeven.

In 1930? Nee, dat kan niet, hè?

DE DOCHTER

Mijn ouders hebben elkaar leren kennen op de Matthäus-Passion.

Mijn vader is, of was, een violist, een dirigent…

…en kennelijk hadden ze daar iets, eh, te doen in de Grote Kerk in Naarden.

Hij speelde niet mee, maar, ja…

…misschien met, eh, kaartjes verkopen of wat dan ook.

En toen ze naast elkaar zaten in, tijdens de Matthäus-Passion, toen…

…vertelde mijn moeder nu…

…dat, eh, eigenlijk…

…ongevraagd ze elkaars hand gaven.

En alsof Amor hun aanschoot en die handen gingen in elkaar en…

…m'n moeder vertelde: 'Toen wisten we allebei zonder woorden…

…dat wij met elkaar het leven gingen delen.'

En toen mijn broer geboren werd, hebben ze hem vernoemd naar de Matthäus.

De levensdraad, dat ik hier zit…

…dat ik ook m'n leven te danken heb aan de Matthäus-Passion en speciaal…

…aan het 'Erbarme Dich'.

Ik vroeg mijn moeder toen ik zelf kinderen had…

…van: 'Hoe komt het toch dat er zo'n groot verschil in jaren zit…

…tussen mijn broer en mijn zus, die schelen twee jaar…

…en dan is er 16 jaar niets en toen kwam ik opeens.'

Zestien jaar. Toen vertelde mijn moeder dat, eh…

…ze 46 was…

…in de overgang en eigenlijk helemaal niet had gerekend om zwanger te worden…

…maar dat ze het toch werd en dat ze het absoluut niet wilde.

Ze waren net na de oorlog…

…een beetje eropuit om naar Le Canard, De Kring…

…feesten, concerten, om vrij te zijn.

En ze zegt: 'Ik zag mezelf op m'n 65e nog een kinderwagen voortduwen.'

Dus ze had aan hun bevriende huisarts had ze pillen gevraagd…

…om mij, eh, om die vrucht af te drijven…

…en die zou ze na de Matthäus, want, zou ze 's avonds of 's middags…

…dat weet ik niet meer…

…zou ze die innemen opdat ze een miskraam kreeg.

En toen zat ze daar in die Matthäus en hoorde dat 'Erbarme'…

…en toen zei ze: 'Het was net of er…

…iets in me gebeurde waardoor ik echt…

Ik stond opeens voor dit kind.'

[koor, in het Duits] ♪ o, hoofd vol bloed en wonden ♪

♪ vol leed en overspoeld met hoon ♪

♪ o, hoofd, ten spot omwonden ♪

♪ met een doornenkroon ♪

[gehuil]

♪ o, hoofd, ooit versierd ♪

♪ met de hoogste eer en pracht ♪

♪ nu echter gesmaad ♪

♪ laat me u groeten ♪

♪ uw nobele gezicht ♪

♪ aanbeden en verafschuwd ♪

♪ gebukt onder alle lasten van de wereld ♪

♪ wat wordt u nu bespuwd ♪

♪ wat bent u toch bleek ♪

♪ wie heeft het licht in uw ogen ♪

♪ dat geen enkel ander licht kan evenaren ♪

♪ zo schaamteloos gedoofd? ♪

[man in het Engels] Verdriet is altijd…

…een ruimte in je leven die…

…er altijd is, maar die je niet betreedt…

…totdat iets je ergens heen brengt waar je…

…je over moet geven, op moet geven…

…en moet zeggen: 'Ik weet het antwoord niet.

Dit wordt me te veel.'

En die plek van overgave betekent dat je…

Je moet de illusie dat je de controle hebt, opgeven.

Je moet erkennen dat…

…je leven niet door jou ingevuld wordt. Jij bent niet de auteur van het script.

Na de overgave, nadat je op het laagste punt bent geweest…

…volgt een radicale opening.

Het leven is zo georganiseerd dat…

…je uiteindelijk op een plek belandt die je gewoon verrast.

En de pijn en…

…de ontroostbare melancholie…

…laten je naar iets diepers zoeken.

[interviewer] Waarom raakt deze muziek mensen in hun collectieve onderbewustzijn?

DE OPERAREGISSEUR

Je favoriete muziek waar je steeds maar weer naar luistert…

…of die steeds door je hoofd blijft gaan, is vaak droevige muziek.

Het is muziek die veel verdrietiger is dan je zelf bent.

Die laat je beseffen dat je eigen verdriet nog lang niet diep genoeg is…

…maar die troost je ook met de wetenschap dat er iemand is die droeviger is dan jij.

En dat is een van de belangrijkste functies van muziek.

Die biedt steun.

Ik denk echt dat muziek een opening is.

Muziek is een opening voor een ervaring waarvan we het einde niet kennen…

…en ook niet zullen kennen.

Dat is de schoonheid van Bachs structuur, vind ik.

Hij zegt: 'Kom me alsjeblieft helpen met wenen.'

Het idee alleen al dat niemand alleen zou moeten huilen…

…is heel krachtig.

En dat niemand…

Niet alleen is het niet 'stop alsjeblieft met huilen'…

…maar het is: 'Nee, kom me alsjeblieft helpen met wenen.

Help me dit allemaal los te laten.'

En het stuk is een uitnodiging aan ons…

…om deze ondragelijke, droevige plek te delen en te openen…

…en 'm juist niet…

…een gesloten, persoonlijke, geheime plek vol leed te laten blijven.

[klik] -['Ich habe genung' begint te spelen]

[vrouw zingt in het Duits] ♪ ik heb nu genoeg ♪

♪ ik heb nu genoeg ♪

♪ ik heb nu genoeg ♪

♪ ik heb nu mijn verlosser ♪

♪ de hoop van de vromen ♪

♪ in mijn verlangende armen ♪

♪ genomen ♪

♪ ik heb nu genoeg ♪

♪ ik heb nu mijn verlosser ♪

♪ de hoop ♪

♪ de hoop van de vromen ♪

♪ ik heb nu mijn verlosser ♪

♪ de hoop van de vromen ♪

♪ in mijn verlangende armen ♪

♪ genomen ♪

♪ ik heb nu genoeg ♪

HET EINDE VAN DE LIEFDE IS GERELATEERD AAN HET EINDE VAN HET GELOOF IN DE ZIEL

[orkestrale vioolmuziek]

[man zingt in het Duits] ♪ geef me mijn Jezus terug ♪

♪ geef me mijn Jezus terug! ♪

♪ zie, het geld, het moordenaarsloon ♪

♪ wordt voor uw voeten neergegooid door de verloren zoon ♪

♪ zie, het geld ♪

♪ het moordenaarsloon ♪

♪ zie, het geld, het moordenaarsloon… ♪

[dirigent, Nederlands] Die hele opvoeding had alles uit mij gehaald.

Die had me zo gevormd dat ik onzeker was.

Ik zat vol complexen.

En ik ontmoette een oude dirigent die zei: 'Je hebt goud in je vingers…

…alleen zal het er nooit uit komen als je zo blijft leven zoals je nu doet.'

♪ Um uns ♪

Nee. Nee, nee, nee. Nou doe je…

♪ Um uns ♪ -Ja.

Maar het is… Als je durft te timen, is…

♪ Stille ♪

Ik was op m'n 25e afgestudeerd en begon concerten te doen.

En ik herinner mij nog dat ik m'n eerste Matthäus-Passion dirigeerde…

…en dan was ik overal druk mee behalve met de ziel van dat stuk te ontdekken.

In die kringen is een opera iets van de duivel.

En ze zien de Matthäus-Passion ook als een opera.

Je gebruikt het verhaal van Jezus Christus, zijn lijden en sterven, niet…

…om een muziekstuk van te maken en iets theatraals en dan…

…vooral de rol van Christus…

Je kunt niet de rol van Christus gaan, gaan vertolken in muziek.

[interviewer] De geboorte van Martinus, je zoon…

Je was 19. Dat was een schandaal.

[dirigent] Drie jaar daarvoor was een van m'n vrienden, die kwam uit de kast…

…en z'n vader reed hem door Elburg op z'n fiets achterna.

Die had hier geen leven meer.

[interviewer] Was er liefde van jouw kant voor je zoon?

[dirigent] Ik voel me heel nauw verbonden met Martinus omdat-ie…

…op z'n zesde al bij me zong in het koor…

…en ik bijna dagelijks met hem aan het werk was.

En de eerste ontwikkeling als dirigent…

…heb ik mede aan hem te danken. Die…

…eh, vertrouwensband die vanaf z'n zesde tot z'n tiende ontstond…

…eh, zorgde er ook voor dat hij dus op z'n tiende al…

…alle Matthäus-aria's zong.

Er waren misschien drie, vier jongetjes in Europa die dat konden, of wereldwijd.

[interviewer] Was zijn homoseksualiteit een probleem?

[dirigent] Nee, helemaal niet.

Nee.

Toen hij 12 was en het zelf niet wist, zag ik het al.

[grinnikt kort]

Toen hij 16, 17 was, geloof ik, zei hij dat en, eh…

'Oké.'

[grinnikend] Het was zo… Heel simpel.

[interviewer] En het religieuze milieu? -[dirigent] M'n moeder zag het als ziekte.

[Duits] ♪ geduld, geduld ♪

♪ geduld, geduld ♪

♪ wanneer valse tongen mij steken ♪

♪ wanneer valse tongen mij steken ♪

♪ geduld, geduld ♪

♪ wanneer valse tongen mij steken ♪

♪ wanneer valse tongen mij steken ♪

♪ wanneer ik lijd, onschuldig ♪

♪ wanneer ik lijd, onschuldig ♪

♪ en word uitgescholden en bespot ♪

♪ ah, laat de lieve God dan ♪

♪ mijn onschuldige hart wreken ♪

♪ ah, laat de lieve God dan ♪

♪ mijn onschuldige hart wreken ♪

♪ wanneer ik lijd, onschuldig ♪

♪ en word uitgescholden en bespot ♪

♪ ah, laat de lieve God dan ♪

♪ mijn onschuldige hart wreken ♪

♪ geduld, geduld… ♪

[man, Nederlands] Er is een grote witte kathedraal zonder ramen…

…en die staat op een eiland in de Indische Oceaan.

En dat eiland heet Nieuw-Guinea. Daar ben ik geboren…

…en als 7-jarig jongetje werd ik voor de eerste keer meegenomen naar de nachtmis.

Met Pasen.

En er kwamen drie priesters in witte onderjurken…

…en die lieten zich zo voorover vallen op dat altaar.

Opeens klonk er muziek.

Gregoriaanse muziek, een Latijnse mis.

Toen dacht ik, eh: dit is zo mooi, dat samengaan van muziek en theater…

…ik word componist.

Dat, eh, heet dan een extatische… openbaring.

Ik wilde uit een religieuze overtuiging priester worden.

En nu, omdat ik zoveel geestelijke muziek schrijf…

…zou je kunnen zeggen dat ik vanuit een religieuze overtuiging componeer.

Als je afscheid neemt van je geloof, van je kerk…

…dan zeg je je ouders ook vaarwel.

Dan ga je heel anders luisteren naar muziek…

…en, eh, dan sta je er alleen voor…

…en dan, eh, moet je zelf weer een soort kerk maken.

Je moet zelf weer die muren om je heen construeren waarbinnen je je veilig voelt.

Ik heb de glans van de Matthäus-Passie…

…eh, ander woord voor 'roes', die heb ik even weggelaten…

…want ik wilde bij de kern komen. Wat gebeurt er nou met die man?

En dat laat ik… Door allemaal solostemmen laat ik dat vertellen.

Ik had het orkest naar huis gestuurd.

Ik had gezegd: 'Jullie zijn niet nodig vandaag.

Ik wil alleen die tekst horen en die stemmen.'

Ik wil dat mensen zich inspannen om met mij die hele route te volgen…

…tot aan zijn kruisiging toe.

Dus zo heb ik dat… Eh, het lijdensverhaal van Christus heb ik ontdaan…

…van een sacraal gewicht.

[twee operazangers zingen op de achtergrond]

MATTHÄUS-PASSION VOOR 19 ZANGERS

GECOMPONEERD DOOR BOUDEWIJN TARENSKEEN

VERZWELG DE RIJKEN

[Duits] ♪ en zijn zweet ♪

♪ viel neer op aarde als bloed ♪

♪ bent u Christus? ♪

[koor en soliste zingen]

[man 1, Frans] Ken je de Matthäus-Passion? -[man 2, Frans] Ja, die ken ik.

-[man 1, Engels] Ja? -[man 2, Frans] Ja.

[man 1] Is leed een vorm van liefde? -[man 2] Natuurlijk.

Wanneer je lijdt voor iemand die het moeilijk heeft.

Maar het is een mooie vorm van leed. Je hart opent zich.

Maar al het leed komt tot een einde.

Ja, het is eindig wanneer de Heiland… -Dat is waar echte liefde begint.

Je hart voelt lichter omdat… -[hoest]

…je hebt weten te troosten.

Volgens het verhaal…

…was Jezus de enige die veel heeft geleden.

Hij heeft vreselijk geleden.

Hij heeft het goede en het slechte van de mensheid gezien.

Zijn dood was een marteling. -Ja, een marteldood.

Beeld je in: drie dagen aan een kruis. -Ja, drie dagen.

Met het kwaad, het leed, het verdriet. -Niemand helpt je…

…aan het kruis.

Aan het kruis en dat accepteren en zeggen: 'Ik vergeef jullie.'

Soms probeer ik me voor te stellen hoe je drie dagen aan een kruis kan overleven.

Het is niet hetzelfde als doodgeschoten of onthoofd worden.

[trompet speelt melodie van 'O Haupt voll Blut und Wunden']

[koor zingt een versie van 'O Haupt voll Blut und Wunden']

Ratatatam!

[man, Nederlands] Ik heb een heleboel koren gezien…

…en als ik naar ze kijk en ik kijk naar ons…

…dan vind ik ons een chaotische zooi. Sorry.

Ja… -[man] Is niet gedisciplineerd.

Maar wat… Terwijl wij 11 jaar al bestaan. We moeten een beetje discipline.

Kijk, laatst waren we bij de… In Amsterdam-Noord…

…en toen was een, eh, een of ander orkest…

Leider of een componist.

Ja. -[man] Ja, maar je was erbij.

Ja.

[man] Hij heb jullie helemaal meteen in het gareel.

Toen dacht ik: die man, die moet bij ons. -O, je bedoelt die dirigent?

Ik weet wie je bedoelt. -[man] Bij de studio. Weet je dat niet?

Toen moest jij opgehangen worden als Jezus.

ALS ER IEMAND IS DIE ALLES AAN BACH TE DANKEN HEEFT, IS HET GOD WEL

Zo.

Armen omhoog.

[zacht gegrinnik]

Stap maar. Precies.

Ja.

[gefluister]

Hm.

[stilte]

[kalme orkestrale muziek]

[Duits] ♪ als de tranen op mijn wangen ♪

♪ niets uit kunnen halen ♪

♪ niets uit kunnen halen ♪

♪ o, neem dan mijn hart mee ♪

RITUALISATIE VAN DE MATTHÄUS-PASSION

DOOR PETER SELLARS EN BERLINER PHILHARMONIKER

♪ neem dan mijn hart mee ♪

[man, Engels] Laatst waren er repetities…

…voor de Matthäus-Passion met mijn Berlin Radio Choir.

En sommige mensen in het koor waren verdrietig…

…want hun huwelijk zat in zwaar weer, hun kinderen waren ziek en zo.

Het was fascinerend om te zien hoe de muziek mensen heelde.

[vrouw in het Duits] ♪ als de tranen op mijn wangen… ♪

[man in het Engels] We vonden samen zoveel diepte in de muziek…

…dat de onderlinge relaties daarna nooit meer hetzelfde zijn geweest.

Koorleden huilden. Dat was daarvoor nooit gebeurd.

Ik zag koorleden elkaar troosten, elkaar omhelzen.

DE KOORDIRIGENT

Er is een soort bijzondere connectie met Bach…

…waarbij je voelt dat je iets groters aanspreekt…

…dat je een familie aanspreekt.

Een familie van muzikanten die je honderden jaren eerder voorgegaan is.

Mensen met wie je iets gemeen hebt.

De kern van de muziek is wel vaak erg persoonlijk.

In de Matthäus-Passion zijn er bijvoorbeeld grote publieke uitingen.

En er zijn ook koralen waarin je zegt: 'Ich.'

Je hebt het over 'ik' en hoe 'ik' me voel.

En hoe dit 'mij' verdrietig maakt…

…of heel 'mij' of neem 'mij' mee op reis.

Ik was zelf erg verdrietig op de dag dat de repetities begonnen.

Ik ging naar Peter Sellars om te vertellen…

…dat ik de repetities van die dag en de dag erna lastig zou vinden.

Hij sloeg een arm om me heen en zei: 'Ja, maar weet je…'

Hij zei: 'De muziek zal ons helen.'

En ik hoop niet dat het pretentieus klinkt…

…maar nadat we drie uur later het werk helemaal door hadden gelopen…

…voelde ik me echt beter. De muziek is namelijk zo diepgaand.

[interviewer] Is er schoonheid in verdriet?

[man] Jazeker. Ja.

[interviewer] Waar was u droevig over?

JEZUS NEEMT WRAAK OP ONS OMDAT HIJ NIET GESTORVEN IS OP DE BANK

[galmend gekraai van een haan en pianomuziek]

[gekraai en pianomuziek eindigen]

DE DANSER

[danser in het Italiaans] Pasolini vond dat arbeiders het meest zuiver waren…

…en het beste menselijke emoties uit konden drukken.

De realiteit in deze films was iets dat wij, de arbeiders, herkenden.

Mijn familie komt van het platteland.

Communistisch zijn kwam voort uit het idee…

…het rare idee, dat communisme de enige juiste weg was.

Het communisme zelf was…

…zonder jezelf vragen erover te stellen…

…het idee van delen…

…en dat iedereen dezelfde kansen kreeg, maakte het rechtvaardig.

Deze cultuur verving alle andere culturen, inclusief de religieuze cultuur.

Religie werd bijvoorbeeld niet thuis besproken.

Het geloof in atheïsme was sterk.

Er was een aversie tegen de kerk.

PASSIONE IN DUE VAN EMIO GRECO EN PIETER C. SCHOLTEN

Het idee voor Passione in Due komt geloof ik uit 1996.

Pieter en ik zijn totaal anders.

In m'n eentje had ik Bach nooit kunnen begrijpen.

Pieter is pragmatischer en misschien stond hij door z'n calvinistische achtergrond…

…vanuit een cultureel opzicht veel dichter bij Bach.

Hij heeft altijd…

…z'n passie voor het benaderen van Bach kunnen ontwikkelen.

We wilden een Passion maken die volledig profaan was…

…door brassbands te gebruiken…

…die typerend zijn voor Zuid-Italiaanse dorpen.

We lieten dit idee los totdat er op een dag in Mexico…

…een bepaald moment was…

…waarop Pieter muziek luisterde met z'n koptelefoon. Ik zag hem huilen.

We waren in een hotelkamer in Mexico-Stad. Op de bovenste verdieping geloof ik.

Pieter luisterde muziek met z'n koptelefoon.

Z'n vader was toen ernstig ziek.

Ik zag Pieter stilletjes huilen, maar ik hoorde niet waar hij naar luisterde.

Ik ging naar hem toe en vroeg wat er aan de hand was.

Waarom was hij zo droevig? Ik dacht natuurlijk dat het om z'n vader ging.

Hij luisterde naar Bach.

Om precies te zijn, luisterde hij naar 'Ich will Jesum selbst begraben'.

Z'n gehuil was zo bevrijdend en ook zo onthullend.

Door Pieters emoties kan ik Bach begrijpen.

Z'n verdriet was een creatieve kracht. Hij deed z'n koptelefoon af…

…en hij zei: 'Zullen we de Passion van Bach doen?'

[piano- en accordeonmuziek]

[man zingt in het Duits] ♪ maak jezelf rein, mijn hart ♪

[orkestrale muziek]

♪ maak jezelf rein, mijn hart ♪

♪ ik zal Jezus zelf begraven ♪

♪ ik zal Jezus zelf begraven ♪

♪ maak jezelf rein, mijn hart ♪

♪ maak jezelf rein, mijn hart ♪

♪ ik zal Jezus zelf begraven ♪

♪ ik zal Jezus zelf begraven ♪

♪ maak jezelf rein, mijn hart ♪

♪ ik zal Jezus zelf begraven ♪

♪ maak jezelf rein, mijn hart ♪

♪ ik zal Jezus zelf begraven ♪

♪ ik zal Jezus zelf begraven ♪

♪ want hij zal voortaan in mij ♪

♪ voor eeuwig ♪

♪ voor eeuwig zijn zoete rust vinden ♪

♪ want hij zal voortaan in mij ♪

♪ voor eeuwig ♪

♪ zijn zoete rust vinden ♪

♪ zijn zoete rust vinden ♪

STERVEN IS EEN KUNSTVORM ZOALS ALLE ANDERE

[muziek gaat verder op de achtergrond]

[dirigent, Nederlands] Mijn vader lag op sterven en…

…ik kom in het ziekenhuis… en toen zei hij: 'Ik moet wat opbiechten.

Alles wat er gebeurd is, was niet nodig geweest.

Want ik was eigenlijk nog muzikant door jou.'

Toen zei ik: 'Dat snap ik niet helemaal.' Hij zegt: 'Ja, ik, ik speelde niet meer…

…maar jij moest bereiken wat ik niet bereikt had.

En dat heb ik je nooit eerlijk verteld en daarom deed ik zo tegen je.'

En toen zag ik m'n vader weer terug zoals hij 40 jaar daarvoor was geweest.

En op de dag van de begrafenis, m'n vader was een geziene ouderling…

…dus die kerk zat gewoon stampend vol.

En wat verbaast mij, toen ging de dominee iets merkwaardigs doen.

Z'n hele preek was gebaseerd op de Matthäus.

Hij ging de koralen aanhalen en hoe Bach het allemaal vertolkt had.

In feite deed hij iets wat niet kon in die gemeenschap.

[Duits] ♪ is bliksem, is donder verdwenen in de wolken? ♪

♪ is bliksem, is donder verdwenen in de wolken? ♪

♪ is bliksem, is donder verdwenen in de wolken? ♪

♪ is bliksem, is donder verdwenen in de wolken? ♪

♪ is bliksem, is donder verdwenen in de wolken? ♪

♪ is bliksem, is donder verdwenen in de wolken? ♪

♪ is bliksem, is donder verdwenen in de wolken? ♪

♪ is bliksem, is donder verdwenen in de wolken? ♪

♪ open je vlammende afgrond, o, hel ♪

♪ open je vlammende afgrond, o, hel ♪

♪ open je vlammende afgrond, o, hel ♪

♪ open je vlammende afgrond, o, hel ♪

♪ sloop, ruïneer, verzwelg verbrijzel met plotselinge kracht ♪

♪ de valse verrader ♪

♪ het moordlustige bloed ♪

♪ de valse verrader ♪

♪ het moordlustige bloed ♪

[gedempt geluid van onweer]

[kalme cellomuziek]

[man] De Matthäus-Passion, daar in analogie mee denken…

…dan is deze ziekte ook een beetje een kruis…

…wat je op je schouder nu hebt gekregen…

…waar je ook mee, de komende tijd mee door het leven moet.

Je hebt je eigen kruis gekregen.

En hoe zwaar dat zal zijn, dat zullen we nog moeten zien. Of het te dragen is.

We hebben u van het weekend ook verteld dat we een diagnose hebben gesteld.

En dat is een vorm van reuma, maar dit is meer een, een…

Ja. -Een soort ontstekingsreactie.

Hè, de lymfeklieren in een groot deel van het lichaam zijn opgezet…

…en, eh, die zijn ook allemaal mee ontstoken.

De concert-cyclus…

…kunt u die volbrengen? Kunt u dat uitvoeren?

De Matthäus-Passion… Eh…

Ja, dat wordt, eh… Dat wordt misschien best kantje boord.

Hè, zoals u nu bent, heb ik daar een hard hoofd in.

Want zoals u het weekend binnenkwam, zou u ook niet eens hebben kunnen dirigeren.

Hè, want u kon nauwelijks op uw benen staan.

[man zingt]

[man, in het Duits] ♪ als mijn pijn ♪

♪ te zwaar wordt ♪

♪ te zwaar, te zwaar ♪

♪ als mijn pijn ♪

♪ te zwaar wordt ♪

♪ te zwaar, te zwaar ♪

♪ bied me dan hulp ♪

[zangeres, Russisch] Als een eenvoudig meisje uit Novosibirsk in Siberië…

…met ongeschoolde ouders…

…kwam ik in Nederland terecht.

Iemand had verteld dat je aan de muziekacademie in Den Haag…

…een zangcursus in het Engels kon volgen.

Toen ik vier jaar geleden de Matthäus als koorlid zong…

…dacht ik: wat is dit een vreselijk lang stuk.

Pas veel later begreep ik waar het om ging.

Ik vertaalde de tekst woord voor woord…

…van het begin tot het einde…

…en luisterde er toen nog eens naar zodat ik de tekst goed in me op kon nemen.

DE SOPRAAN

Het jaar daarop…

…moest ik zingen…

…voor een auditie…

…en het ging ook nog om een solostuk.

Maar Pieter Jan zei…

…'Nee, dat is niet genoeg. Dat is niet wat ik wil horen.'

Hij zei: 'Als je op topniveau wil zingen…

…moet je Duits leren en veel repeteren.'

Ik ging dus Duits leren.

Een tijdje later deed ik weer auditie…

…en toen zei hij: 'Nu kunnen we aan de slag.'

De Matthäus is een verhaal…

…over de mensheid die wordt gedreven door jaloezie…

…en haat.

Dat dingen gaan zoals ze gaan…

…en waarom de mens doet wat hij doet.

Het is pijnlijk als iemand iets voor ons doet…

…en dan daarvoor moet boeten.

[aanhoudende statische radiogeluiden]

[zachte orkestrale muziek vermengt zich met de statische geluiden]

Daarom denk ik altijd wanneer ik zing…

…waarom zijn we niet beter dan dit? Waarom kunnen we geen betere mensen zijn?

[zangeres zingt in het Duits] ♪ bloed maar ♪

♪ bloed maar ♪

♪ bloed maar, lief hart bloed maar, lief hart ♪

♪ bloed maar, lief hart ♪

♪ bloed maar, lief hart ♪

♪ bloed maar, lief hart ♪

♪ bloed maar, lief hart ♪

♪ ach, een kind dat jij hebt grootgebracht ♪

♪ dat aan jouw borst heeft gezogen ♪

♪ dreigt de verzorger te doden ♪

♪ want het is een slang geworden ♪

♪ ach, het kind dat jij hebt grootgebracht ♪

♪ dat aan jouw borst heeft gezogen ♪

♪ dreigt de verzorger te doden ♪

♪ want het is een slang ♪

♪ geworden ♪

[regisseur, Engels] We hebben ogen gekregen om te kunnen huilen.

Het is een ongelofelijk mysterie. Wat is het fysiek in mensen?

Dit is een deel van de kern van wie we zijn en wat…

…onze fysieke samenstelling is.

Wat is de oorsprong van deze tranen? Waar gaan de tranen heen, hoe stromen ze?

We kunnen het hebben over de verschillende soorten tranen die er zijn.

Eh…

Er is een prachtige… De heilige Catharina van Siena…

…heeft een mooie uiteenzetting over…

…de verschillende soorten tranen.

De minst waardevolle tranen zijn natuurlijk de tranen die alleen…

…zelfzuchtig…

…uit zelfmedelijden vloeien.

Deze tranen zijn waardeloos.

Dan zijn er de tranen van berouw…

…waarbij elke traan…

De islamitische filosoof Al-Ghazali zegt…

…'Elke traan is een juweel…

…gevuld met licht…

…waarmee je je pad door de duisternis…

…en je vervolgstappen kunt zien.'

Elke traan is een kostbaar juweel, het meest kostbare juweel in je hele leven.

[dirigent, Nederlands] Ik denk dat Bach echt een therapeut is met z'n muziek.

Het reinigt iets in jezelf, waardoor je vaak…

…na drie en een half uur niet gesloopt…

…maar na drie en een half uur helemaal gelouterd bent.

Voor mij heeft die muziek op zo'n moment een sensuele lading.

Maar soms zijn er momenten…

…dat je geconfronteerd wordt met je eigen vergankelijkheid.

Een verstild moment van 45 seconden.

Op Goede Vrijdag, twee jaar geleden, toen een koraal zo mooi was…

[Duits] ♪ als ik op een dag zou moeten sterven ♪

♪ blijf dan dicht bij mij ♪

♪ wanneer ik in stervensnood verkeer ♪

♪ laat me dan niet alleen ♪

♪ wanneer ik doodsbang ben ♪

♪ verlos me dan alsjeblieft ♪

♪ verlos me ♪

♪ met je eigen angst en pijn ♪

[interviewer, Nederlands] Ben je bang voor de dood?

[kalme pianomuziek]

Eh… Nee… Omdat ik denk dat ik de enige ben die niet doodgaat.

MET DE DOOD IN DE AUTO DOOR VLAANDEREN, NARCISSEN

ZWAAIEN IN DE KOUDE WIND VOOR HET EERST, VOOR HET LAATST

BACH VULT DE RUIMTE DENDEREND

[vrouw] 'Erbarme dich'.

Hè, dan hoor ik eigenlijk vooral die viool… Die prachtige zingende viool…

Dat gedicht heb ik gemaakt toen ik met een bevriende collega…

…ergens in Zeeland was. En hij was heel erg ziek.

Hij wist dat hij dood zou gaan.

Maar we hadden toen, ja, een dag of vier, vijf, dat we daar rondreden.

Er stonden allemaal bloeiende narcissen in die snijdende wind en dat was een…

…heel akelig contrast met, eh…

…ja, het toekomstperspectief van die vriend van mij.

Zo'n dalende lijn staat altijd voor klagen en treuren en…

…ja, dat hoor je daar ook in.

Hè, je maakt een sprong en dan val je langzaam naar beneden.

Maak je nog weer een hogere sprong en dan val je weer.

In de taal van de muziek heeft dat toch de betekenis gekregen van, eh…

…enorm wanhopig verdriet.

DE SCHRIJVER

Hersenfysiologie.

Op het moment van een trauma worden er allerlei structuren in je hersenen…

…vernield.

En, eh, gewoon op chemische wijze, hè.

Door enorme cortisolgolven die daardoorheen jagen.

En, eh, door het, eh, pianospelen herstel je die verbindingen weer.

Ik kan niet anders zeggen dan dat ik het idee heb…

…dat het bij mij wel gewerkt heeft, ja.

Ik heb enorm veel pianogespeeld al meteen na de dood van Margit…

…en ik ben daarmee door blijven gaan…

…en ik heb echt het idee dat dankzij dat spelen, eh…

…ik wel, ja, beter overeind blijf dan, eh, anders het geval geweest zou zijn.

Na zo'n verlies, eh, ja…

…merk dat je verdergaat met je leven, eh…

…maar je leven samen met degene die je verloren hebt, eh…

…dat blijft stilstaan in de tijd.

En die afstand wordt steeds groter.

Hè, met elke dag vergroot je de afstand tussen, eh…

…waar jij nu bent en waar je nog samen met haar was.

Je ziet natuurlijk wel dat eigenlijk alle belevingen, eh…

…erbij winnen als ze in tegengestelde paren komen.

Hè, je eten is lekker als je honger hebt, eh…

…om het maar heel eenvoudig uit te drukken.

En het is lekker om te slapen als je heel erg moe bent.

Hè, dus, eh, dankzij de tegenstellingen kunnen wij voelen.

En dat geldt misschien als je het helemaal doortrekt…

…eh, dat je dankzij de dood ook kan leven.

Toen ik met die schrijversloopbaan begon…

…ging dat allemaal zo verschrikkelijk veel tijd kosten…

…dat ik niet meer kon piano studeren.

Maar toen na de dood van mijn dochter ben ik toch wel weer begonnen.

Met name het spelen van die Goldbergvariaties van Bach…

…wat eigenlijk wel ging en wat prettig was, om een moment op de dag…

…met iets bezig te zijn wat zo enorm je concentratie opeiste.

En toen ik daarmee aan de slag ging, toen had ik ineens een inval over…

…hoe ik een boek over mijn dochter zou kunnen maken.

Namelijk door per variatie een herinnering aan haar…

…of een scène uit haar leven te gaan beschrijven.

En, eh, toen stuitte ik op iets heel wonderlijks.

Bach heeft heel veel kinderen gehad. Een aantal daarvan zijn vroeg overleden.

Hij had één zoon, Bernhard, waar hij heel veel in zag.

Dat was een hele muzikale jongen, maar die wilde niet deugen.

Dus dat ging dan zo dat Bach voor hem een prachtige baan regelde…

…ergens als organist…

…en dat die jongen dan na een half jaar of zo gewoon wegliep.

En toen kwam er, eh, bij Bach thuis het bericht dat die jongen was gestorven.

Hij was toen 27 jaar, die Bernhard.

En, eh, het jaar waarin dat, eh, gebeurde, dat was 1739.

Dat is het jaar dat Bach begonnen is met z'n Goldbergvariaties te schrijven.

Dus ik schrok daar eerlijk gezegd enorm van.

Dat dat in de tijd is ontstaan dat Bach in de rouw was…

…om, eh, ja, zijn lievelingszoon.

Voor mij was het eigenlijk, eh, ook wel een teken dat, eh…

…dat ik niet voor niets…

…die Goldbergvariaties als stramien had gekozen…

…om dat boek over mijn gestorven kind, eh, te schrijven.

Precies dezelfde leeftijd, ja. Ja. Ja.

[orkestrale vioolmuziek]

[Duits] ♪ heb genade ♪

♪ heb genade, mijn God ♪

♪ vanwege mijn tranen ♪

♪ heb genade ♪

♪ heb genade, mijn God ♪

♪ heb genade ♪

♪ vanwege mijn tranen ♪

♪ vanwege mijn tranen ♪

♪ heb genade, mijn God ♪

♪ vanwege mijn tranen ♪

♪ vanwege mijn tranen ♪

♪ kijk toch ♪

♪ kijk toch ♪

♪ hart en ogen ♪

♪ moeten vreselijk, moeten vreselijk ♪

♪ voor U huilen ♪

♪ heb genade ♪

♪ heb genade ♪

♪ heb genade, mijn God ♪

♪ vanwege mijn tranen ♪

♪ heb genade ♪

♪ heb genade, mijn God ♪

♪ heb genade ♪

♪ heb genade ♪

♪ vanwege mijn tranen ♪

♪ vanwege mijn tranen ♪

♪ heb genade, mijn God ♪

♪ vanwege mijn tranen ♪

♪ vanwege mijn tranen ♪

[muziek sterft weg]

[orkestrale muziek van 'Wir setzen uns mit Tränen nieder' speelt]

[koor in het Duits] ♪ we gaan zitten ♪

♪ in tranen ♪

♪ en roepen u naar het graf ♪

♪ rust zacht, rust maar zacht ♪

♪ rust zacht, rust maar zacht ♪

♪ we gaan zitten ♪

♪ in tranen ♪

♪ en roepen u naar het graf ♪

♪ rust zacht, rust maar zacht ♪

♪ rust zacht, rust maar zacht ♪

♪ rust, uitgeputte ledematen ♪

♪ jullie graf en grafsteen ♪

♪ zullen voor het onrustige geweten ♪

♪ een comfortabel kussen zijn ♪

♪ jullie graf en grafsteen ♪

♪ zullen voor het onrustige geweten ♪

♪ een comfortabel kussen zijn ♪

♪ de ogen zullen er heerlijk sluimeren ♪

♪ we gaan zitten ♪

♪ in tranen ♪

♪ en roepen u naar het graf ♪

♪ rust zacht, rust maar zacht ♪

♪ rust zacht, rust maar zacht ♪

♪ we gaan zitten ♪

♪ in tranen ♪

♪ en roepen u naar het graf ♪

♪ rust zacht, rust maar zacht ♪

♪ rust zacht, rust maar ♪

♪ zacht ♪

[muziek sterft weg]