Would you like to inspect the original subtitles? These are the user uploaded subtitles that are being translated:
1
00:00:11,680 --> 00:00:13,680
[vioolmuziek]
2
00:00:38,760 --> 00:00:43,440
HET BESTE DAT DE MENS
HEEFT UITGEVONDEN, IS GOD
3
00:00:43,520 --> 00:00:46,000
REPETITIE DAKLOZENKOOR
AMSTERDAM
4
00:00:46,080 --> 00:00:50,040
[koor zingt op muziek een versie
van 'O Haupt voll Blut und Wunden']
5
00:01:51,160 --> 00:01:54,000
[man 1] Hij zingt vals, joh.
-[man 2] Het is vals.
6
00:01:54,080 --> 00:01:59,800
Stefan. Stefan, luister even naar me.
Luister even allemaal naar me.
7
00:01:59,880 --> 00:02:02,520
We zijn vandaag hier bijeen
omdat we zijn uitgenodigd…
8
00:02:02,600 --> 00:02:07,680
…om de koor- en orkestrepetities
bij te wonen van de Matthäus-Passion.
9
00:02:07,760 --> 00:02:11,760
Eh, iedereen kan komen en nodig
dus ook mensen uit om mee te nemen.
10
00:02:11,840 --> 00:02:17,120
Mensen die je kent van filosofiegroep
of van andere plekken waar we samenkomen.
11
00:02:17,200 --> 00:02:21,440
Ik vertel het nu even allemaal
en dan aan het eind pas vragen graag.
12
00:02:21,520 --> 00:02:27,200
We hebben dus eerder geoefend om 'O Haupt
voll Blut und Wunden' te, te zingen…
13
00:02:27,280 --> 00:02:31,520
…en dat gaan we vandaag dan
een beetje beter proberen te oefenen.
14
00:02:31,600 --> 00:02:36,080
Mag ik vragen of er ook passie genoeg is…
Of wij ook mee mogen doen? Mogen wij ook…
15
00:02:36,160 --> 00:02:38,160
[geroezemoes]
-Leo, mogen wij ook meezingen?
16
00:02:38,240 --> 00:02:40,640
Dat is het enige wat ik wil vragen.
[snuift]
17
00:02:40,720 --> 00:02:43,960
[muziek van 'Kommt, Ihr Töchter,
Helft Mir Klagen' speelt]
18
00:03:50,720 --> 00:03:56,240
[Duits]
♪ kom, dochters, deel mijn rouw ♪
19
00:03:56,320 --> 00:04:01,640
♪ kom, dochters, deel mijn rouw ♪
20
00:04:01,720 --> 00:04:06,240
♪ kom, dochters, deel mijn rouw ♪
21
00:04:06,320 --> 00:04:12,800
♪ kom, dochters, deel mijn rouw ♪
22
00:04:12,880 --> 00:04:17,320
♪ kom, dochters, deel mijn rouw ♪
23
00:04:17,399 --> 00:04:21,240
[Engels] Het is zo'n intense koers…
24
00:04:21,320 --> 00:04:25,800
…om te beginnen met wenen, in het midden
te wenen en aan het einde weer te wenen.
25
00:04:25,880 --> 00:04:27,880
[koor zingt]
26
00:04:30,080 --> 00:04:32,000
[Duits] ♪ zie! wie? ♪
27
00:04:32,080 --> 00:04:34,160
♪ de bruidegom ♪
28
00:04:34,240 --> 00:04:36,440
♪ zie hem! hoe? ♪
29
00:04:36,520 --> 00:04:38,480
♪ als een lam ♪
30
00:04:38,560 --> 00:04:44,360
[Engels] De grote vraag in het werk is:
wat is de betekenis van huilen?
31
00:04:47,200 --> 00:04:48,920
Wat is dat in ons?
32
00:04:49,000 --> 00:04:51,000
[koor zingt]
33
00:05:05,400 --> 00:05:07,200
[Duits] ♪ zie! wie? ♪
34
00:05:07,280 --> 00:05:09,760
♪ de bruidegom ♪
35
00:05:09,840 --> 00:05:11,560
♪ zie hem! hoe? ♪
36
00:05:11,640 --> 00:05:13,800
♪ als een lam ♪
37
00:05:13,880 --> 00:05:15,960
♪ zie! wie? ♪
38
00:05:16,040 --> 00:05:18,440
♪ de bruidegom ♪
39
00:05:18,520 --> 00:05:20,320
♪ zie hem! hoe? ♪
40
00:05:20,400 --> 00:05:23,240
♪ als een lam ♪
41
00:05:25,920 --> 00:05:31,200
[man in het Engels] De boodschap
van het verhaal zelf is zo universeel.
42
00:05:31,280 --> 00:05:33,360
We moeten namelijk begrijpen, vind ik…
43
00:05:33,440 --> 00:05:38,840
…dat de verwarde groep van koorleden
aan het begin van de Matthäus-Passion…
44
00:05:38,920 --> 00:05:41,640
…wij zijn. Zij zijn jij en ik.
45
00:05:41,720 --> 00:05:46,000
Zij zijn… wie je ook bent in 2014 of 2015.
46
00:05:47,360 --> 00:05:50,840
Wij hebben Christus gedood.
Het is onze schuld.
47
00:05:50,920 --> 00:05:54,920
Als we er iets aan hadden gedaan,
was dit niet gebeurd.
48
00:05:55,000 --> 00:05:57,400
Het is persoonlijke verantwoordelijkheid.
49
00:05:57,960 --> 00:06:00,400
Het is individueel verdriet.
50
00:06:01,880 --> 00:06:04,080
[koor in het Duits] ♪ zie! wat? ♪
51
00:06:04,160 --> 00:06:06,240
♪ zijn geduld ♪
52
00:06:06,320 --> 00:06:08,200
♪ zie! wat? ♪
53
00:06:08,280 --> 00:06:10,720
♪ zijn geduld ♪
54
00:06:10,800 --> 00:06:12,720
♪ zie! wat? ♪
55
00:06:12,800 --> 00:06:14,680
♪ zijn geduld ♪
56
00:06:14,760 --> 00:06:17,080
♪ zie! wat? ♪
57
00:06:17,160 --> 00:06:19,520
♪ zijn geduld ♪
58
00:06:19,600 --> 00:06:21,120
♪ zie! wat? ♪
59
00:06:21,200 --> 00:06:24,040
♪ zijn geduld ♪
60
00:06:45,080 --> 00:06:48,760
♪ kijk! waarheen? waarheen? waarheen? ♪
61
00:06:48,840 --> 00:06:51,480
♪ naar ons vergrijp ♪
62
00:06:56,960 --> 00:07:00,720
♪ kijk! waarheen? waarheen? waarheen? ♪
63
00:07:00,800 --> 00:07:03,440
♪ naar ons vergrijp ♪
[muziek sterft weg]
64
00:07:04,400 --> 00:07:06,800
[Nederlands] Wil je nog koffie?
-Ja, doe maar een bak.
65
00:07:06,880 --> 00:07:07,800
Ik ook.
66
00:07:08,920 --> 00:07:10,200
[Engels] Nummer vijf.
67
00:07:10,280 --> 00:07:12,000
Acht.
-[Nederlands] Nummer acht.
68
00:07:12,080 --> 00:07:15,440
[Engels] Acht. Oké.
[Nederlands] De eerste inzet.
69
00:07:18,480 --> 00:07:21,320
[neuriet]
70
00:07:21,400 --> 00:07:24,440
[de vrouw neuriet mee]
71
00:07:24,520 --> 00:07:27,760
Maar ik zou ook in deze setting proberen…
72
00:07:27,840 --> 00:07:30,160
[neuriet met meer kracht op lagere toon]
73
00:07:30,240 --> 00:07:32,200
Beetje van binnenuit. Drie, en…
74
00:07:32,280 --> 00:07:35,920
[beiden neuriën]
75
00:07:36,000 --> 00:07:40,080
En dan… De volgende wat ik
nog steeds heb, dat is 'Ach, ein Kind'.
76
00:07:40,160 --> 00:07:41,520
Dat is echt van…
77
00:07:41,600 --> 00:07:42,720
♪ Ach, ein Kind ♪
78
00:07:42,800 --> 00:07:46,080
Ja, maar dat moet je net zingen
alsof het je eigen kind is.
79
00:07:46,160 --> 00:07:48,560
[de vrouw grinnikt]
-Ja? Doe het eens.
80
00:07:48,640 --> 00:07:50,760
[beiden zingen] ♪ Ach, ein Kind ♪
81
00:07:50,840 --> 00:07:52,040
Maar de 'ach' is…
82
00:07:52,120 --> 00:07:55,160
[zingt met meer emotie] ♪ Ach, ein Kind ♪
83
00:07:55,240 --> 00:07:56,480
Ja?
-Eh…
84
00:07:56,560 --> 00:07:59,520
Nou,
wil je nog de inzet van 'Aus Liebe' doen?
85
00:07:59,600 --> 00:08:03,640
Ja.
-En dat gaat mij vooral om…
86
00:08:03,720 --> 00:08:07,000
…de timing van je eerste woord.
Dat is heel belangrijk.
87
00:08:07,080 --> 00:08:08,920
Dat het is…
88
00:08:09,000 --> 00:08:10,200
Aus Lie…
89
00:08:10,280 --> 00:08:12,840
[Nederlands] Dat is…
[Engels] …één, twee…
90
00:08:12,920 --> 00:08:13,760
Aus…
-Aus…
91
00:08:13,840 --> 00:08:14,680
Lie…
92
00:08:14,760 --> 00:08:17,080
[gezang van vrouwelijke sopraan
op de achtergrond]
93
00:08:25,560 --> 00:08:28,160
[man]
Weet hij ook dat hij doodgaat, trouwens?
94
00:08:28,960 --> 00:08:31,600
DE SCHILDER
95
00:08:31,680 --> 00:08:34,919
Nee, dat heb je hem volgens mij
niet gezegd. Maar dat hoeft toch ook niet?
96
00:08:35,000 --> 00:08:37,799
Of hij vindt het interessant,
juist als je het zegt.
97
00:08:37,880 --> 00:08:40,480
Het is wel, eh, de enig geboren zoon.
98
00:08:47,240 --> 00:08:52,040
Ik weet niet precies wanneer ik ooit
met de Matthäus in aanraking kwam, maar…
99
00:08:52,120 --> 00:08:55,480
…mijn moeder, die zat op een zangclub
en die deden de Matthäus.
100
00:08:55,560 --> 00:08:58,760
Maar op het moment
dat ze de langspeelplaten kregen…
101
00:08:58,840 --> 00:09:02,240
…vier stuks in een doos van Harnoncourt…
102
00:09:02,320 --> 00:09:06,120
…toen ben ik meteen
die Matthäus gaan draaien en, eh…
103
00:09:06,200 --> 00:09:12,080
…ik kwam altijd uit bij één aria
die ik eindeloos weer, eh… opnieuw draai.
104
00:09:12,160 --> 00:09:14,520
Je zou misschien zelfs kunnen horen…
105
00:09:14,600 --> 00:09:17,680
…dat daar veel meer ruis in zit
als in andere stukken…
106
00:09:17,760 --> 00:09:20,800
…omdat ik eindeloos weer
die naald daarop liet knetteren.
107
00:09:20,880 --> 00:09:25,760
Zo altijd weer
'Aus Liebe will mein Heiland sterben'. Ja…
108
00:09:26,920 --> 00:09:31,200
Jeetje, ja… Ter plekke, ja, ga je dan
nadenken over waarom je dat nou zo…
109
00:09:31,280 --> 00:09:32,160
…ontroert.
110
00:09:32,240 --> 00:09:35,640
Dat, dat, ja,
misschien ook al wel een beetje…
111
00:09:35,720 --> 00:09:40,080
Maar ja, het is gewoon de here Jezus
die voor jou wil sterven.
112
00:09:40,160 --> 00:09:43,360
Ja, daar geloofde ik toch sowieso in.
113
00:09:43,440 --> 00:09:46,480
Hè, dus ik was eigenlijk geen,
geen ruk waard…
114
00:09:47,560 --> 00:09:52,920
Dat zag ik toen als zondigheid.
Hè, dus dat je het gewoon niet goed deed.
115
00:09:53,000 --> 00:09:55,360
Dus dan is die behoefte
aan een soort bevrijding…
116
00:09:55,440 --> 00:09:58,560
…van die boosheid van jezelf of dat kwaad…
117
00:09:58,640 --> 00:10:00,560
…dat is gewoon heel groot.
118
00:10:01,720 --> 00:10:05,280
En die plaat die mijn ouders kregen,
dat was een uitvoering met, eh…
119
00:10:05,360 --> 00:10:07,240
…de Wiener Sängerknaben.
120
00:10:07,320 --> 00:10:10,000
Ja, dus dat waren jonge sopranen…
121
00:10:10,080 --> 00:10:15,960
…met die enorm zuivere, ijle stemmetjes,
alsof het engeltjes zijn.
122
00:10:16,040 --> 00:10:21,760
Een vrouw was voor mij, zeker toen ik 16,
17 was toch nog… Een volwassen vrouw…
123
00:10:21,840 --> 00:10:27,040
Iets waar ik denk… Behalve m'n moeder
vond ik alle vrouwen soort van eng.
124
00:10:27,120 --> 00:10:29,200
En dat jongetje…
125
00:10:29,280 --> 00:10:33,480
…die Wiener Sängerknaben… Ja, ik
weet niet hoe oud die zijn. Een jaar of…
126
00:10:33,560 --> 00:10:35,880
…tien? Acht, negen, tien, elf?
127
00:10:35,960 --> 00:10:39,960
Dat raakte nog heel erg
aan wat ik diep vanbinnen zelf ook…
128
00:10:40,840 --> 00:10:44,320
…wilde zijn, denk ik.
Een soort zuivere ziel…
129
00:10:44,400 --> 00:10:47,320
…die ik niet was, maar wel wilde zijn.
130
00:10:49,200 --> 00:10:52,280
Als ik dan naar die aria luisterde
en er zong zo'n…
131
00:10:52,360 --> 00:10:54,200
…prachtig helder jongensstemmetje…
132
00:10:54,280 --> 00:10:57,920
Ik ga niet zeggen dat ik daar seksueel
opgewonden van raakte, maar ik denk wel…
133
00:10:58,000 --> 00:11:00,720
…dat het daarmee te maken moet hebben…
134
00:11:00,800 --> 00:11:05,560
…temeer omdat ik in die tijd
zo rond m'n 14e, 15e…
135
00:11:05,640 --> 00:11:08,920
…verliefd werd op jongetjes
voordat ik ooit op meisjes verliefd werd.
136
00:11:09,000 --> 00:11:13,080
De eerste twee keren dat ik verliefd werd,
werd ik gewoon op jongetjes verliefd.
137
00:11:13,160 --> 00:11:16,160
Met alle erotiek, eh, erbij.
138
00:11:20,400 --> 00:11:24,720
Ik weet nog dat ik een juf had
in de eerste klas van, eh, lagere school.
139
00:11:24,800 --> 00:11:28,400
Die ging op Goede Vrijdag
dat verhaal vertellen van Jezus…
140
00:11:28,480 --> 00:11:33,520
…want ik zat op een christelijke
basisschool, de Wilhelminaschool.
141
00:11:33,600 --> 00:11:36,800
En die deed op Goede Vrijdag
dat verhaal van het lijden…
142
00:11:36,880 --> 00:11:40,000
…en toen ging ze
voor de klas staan met die armen wijd…
143
00:11:40,080 --> 00:11:44,240
…en, eh, dan deed ze dat helemaal voor
hoe die dan, eh, aan z'n einde kwam.
144
00:11:44,320 --> 00:11:49,040
En op een gegeven moment pinkte ze
uit een ooghoek een traan weg. Nou…
145
00:11:49,120 --> 00:11:52,160
Dat heeft me toch
een partij indruk gemaakt toen…
146
00:11:54,080 --> 00:11:56,680
En daarna ging ik het naspelen in bed.
147
00:11:58,000 --> 00:11:59,200
Onder de dekens.
148
00:11:59,280 --> 00:12:02,520
Heb ik je dat weleens verteld?
-[vrouw] Ja, dat heb je weleens verteld.
149
00:12:05,640 --> 00:12:11,240
VERDRIET MAAKT JE GODS GEVANGENE
150
00:12:16,720 --> 00:12:19,080
De verstilling van het dood zijn…
151
00:12:19,960 --> 00:12:21,760
…als het gebeurd is…
152
00:12:21,840 --> 00:12:25,520
Dat martelen zelf,
dat is natuurlijk zo afschuwelijk.
153
00:12:25,600 --> 00:12:28,640
Dan zie je dat open gescheurde vel…
154
00:12:28,720 --> 00:12:33,120
Hè, en, eh,
die doornen steken dan nog overal uit.
155
00:12:35,320 --> 00:12:39,160
Er is gewoon eigenlijk
geen gruwelijkere Christus geschilderd…
156
00:12:39,240 --> 00:12:42,000
…als door, eh, Matthias Grünewald.
157
00:12:54,000 --> 00:12:57,680
Als hij daar nu opgebaard ligt
en hij speelt de zoon van God…
158
00:12:57,760 --> 00:12:59,560
…en dan gaat-ie morgen dood, dan zou ik…
159
00:12:59,640 --> 00:13:03,920
Ja, ik ben gek genoeg om daar dan wel
een relatie tussen te leggen trouwens.
160
00:13:04,000 --> 00:13:07,960
En dan moet ik heel hard denken om het
weer los van elkaar te trekken. Dat wel.
161
00:13:11,560 --> 00:13:15,600
Ja, want dat zit natuurlijk toch
in je systeem, dat soort bijgeloof.
162
00:13:20,200 --> 00:13:23,000
[kalme fluitmuziek]
163
00:13:33,400 --> 00:13:35,400
[geveeg op het schildersdoek]
164
00:14:14,960 --> 00:14:21,920
[vrouw zingt in het Duits]
♪ uit liefde ♪
165
00:14:27,000 --> 00:14:30,880
♪ uit liefde ♪
166
00:14:30,960 --> 00:14:37,920
♪ uit liefde wil mijn verlosser sterven ♪
167
00:14:42,400 --> 00:14:49,320
♪ uit liefde wil mijn verlosser sterven ♪
168
00:14:51,640 --> 00:14:58,360
♪ sterven ♪
169
00:15:00,480 --> 00:15:07,400
♪ hoewel hij geen zonden kent ♪
170
00:15:07,920 --> 00:15:14,320
♪ hoewel hij geen zonden kent ♪
171
00:15:43,960 --> 00:15:50,920
♪ opdat het eeuwige verderf ♪
172
00:15:56,040 --> 00:16:03,000
♪ en de straf van het laatste oordeel ♪
173
00:16:08,120 --> 00:16:11,280
♪ van mijn ziel ♪
174
00:16:11,360 --> 00:16:18,240
♪ wordt weggenomen ♪
175
00:16:24,840 --> 00:16:31,760
♪ uit liefde ♪
176
00:16:33,040 --> 00:16:39,360
♪ uit liefde ♪
177
00:16:39,440 --> 00:16:46,400
♪ wil mijn verlosser sterven ♪
178
00:17:03,600 --> 00:17:06,560
DE DIRIGENT
179
00:17:06,640 --> 00:17:12,640
♪ uit liefde wil mijn verlosser sterven… ♪
180
00:17:12,720 --> 00:17:15,800
[dirigent in het Nederlands]
M'n vader was een hele vrije man.
181
00:17:15,880 --> 00:17:18,760
Hij was muzikant
in de plaatselijke fanfare.
182
00:17:18,839 --> 00:17:24,160
Hij deed mee aan solistenconcoursen
met z'n trompet, won prijzen…
183
00:17:24,240 --> 00:17:26,359
…en op een gegeven moment…
184
00:17:27,720 --> 00:17:31,640
…raakte mijn vader helemaal
in de liefde van de Heer en…
185
00:17:31,720 --> 00:17:35,880
…dat uitte zich dan in dat hij
's zondags naar de kerk ging en dan, eh…
186
00:17:35,960 --> 00:17:39,640
…daar de hele kerkdienst zat te huilen.
187
00:17:39,720 --> 00:17:44,520
En dan zat ik ernaast
en dan vond ik dat verschrikkelijk.
188
00:17:45,520 --> 00:17:49,360
Op een gegeven moment,
dan ging hij een stuk lezen uit de bijbel.
189
00:17:49,440 --> 00:17:54,600
En dan in één keer midden in het verhaal,
dan had hij weer zo'n aanval…
190
00:17:56,280 --> 00:18:01,080
…en dan zei m'n moeder, die zei: 'Het is
joe schuld.' Weet je wel? En dan…
191
00:18:01,680 --> 00:18:06,200
Tegen een, tegen een,
een jongen van, van 13, 14 jaar en…
192
00:18:06,280 --> 00:18:09,440
…ja, dan, dan, dan…
193
00:18:09,520 --> 00:18:13,280
Er was geen haat,
maar… ik vond dat zo erg.
194
00:18:16,720 --> 00:18:19,960
De tekst in de kerk
waar ik uiteindelijk belandde…
195
00:18:20,040 --> 00:18:24,120
…luidde:
'Vrede door het bloed des kruizes.'
196
00:18:24,200 --> 00:18:26,640
En dat werd
daar altijd letterlijk vertaald…
197
00:18:26,720 --> 00:18:29,480
…als: 'Jezus heeft de zonden
van ons op zich genomen…
198
00:18:29,560 --> 00:18:31,800
…en daarom hebben wij
een grote schuld naar Hem.'
199
00:18:31,880 --> 00:18:35,000
Dat was eigenlijk het verhaal,
het zware verhaal, hè.
200
00:18:35,080 --> 00:18:38,320
'Uit diepten van ellende
roep ik tot God' en…
201
00:18:40,640 --> 00:18:44,720
Mijn vader was vanuit z'n geloof
zeer streng in z'n opvoeding…
202
00:18:44,800 --> 00:18:48,440
…en als je daar niet aan voldeed
en er was weer wat gebeurd…
203
00:18:48,520 --> 00:18:52,400
…dan, eh, stond er een,
een bamboestok achter de kachel…
204
00:18:52,480 --> 00:18:56,640
…en dan was het één hand naar achteren
en dan kwam die stok over de tafel heen…
205
00:18:56,720 --> 00:18:59,760
…en die keek niet eens waar hij je raakte.
206
00:19:01,320 --> 00:19:03,360
[interviewer]
Wanneer brak je met het geloof?
207
00:19:03,440 --> 00:19:05,520
[dirigent]
Ik heb het geloof niet opgegeven.
208
00:19:05,600 --> 00:19:07,760
Ik heb dat instituut opgegeven.
209
00:19:09,560 --> 00:19:12,240
Maar mijn dochtertje kwam op een leeftijd…
210
00:19:12,320 --> 00:19:15,720
…dat geacht werd dat zij
ook een hoedje opdeed 's zondags en…
211
00:19:15,800 --> 00:19:18,920
…toen dacht ik: dat gaat niet gebeuren.
Dat verrek ik.
212
00:19:22,240 --> 00:19:23,800
En op een gegeven moment…
213
00:19:23,880 --> 00:19:28,160
…waagde ik het zelfs om een keer
op zondagavond niet naar een kerk te gaan…
214
00:19:28,240 --> 00:19:32,200
…en toen stond de ouwe heer Leusink aan
m'n deur en die belde aan om negen uur.
215
00:19:32,280 --> 00:19:36,360
Die kwam zo uit de kerk en die, eh…
Die stond achter de bank bij mij.
216
00:19:36,440 --> 00:19:41,240
Ik herinner het me nog precies.
'En hier zal slag op slag volgen.'
217
00:19:42,200 --> 00:19:46,440
Het heeft dus vijf jaar lang geduurd dat
hij niets meer met me te maken wou hebben.
218
00:19:46,520 --> 00:19:50,440
Ik was z'n zoon niet meer.
Ik maakte hem te schande.
219
00:19:50,520 --> 00:19:53,080
Ik bestond in zijn leven niet meer.
220
00:19:53,920 --> 00:19:56,400
[orkestrale vioolmuziek]
221
00:20:11,280 --> 00:20:17,000
[man zingt in het Duits]
♪ graag ben ik bereid ♪
222
00:20:17,080 --> 00:20:23,320
♪ om kruis en beker te aanvaarden ♪
223
00:20:23,400 --> 00:20:28,600
♪ en zoals mijn verlosser te drinken ♪
224
00:20:34,600 --> 00:20:40,080
♪ graag ben ik bereid ♪
225
00:20:40,160 --> 00:20:46,000
♪ graag, graag ♪
226
00:20:46,080 --> 00:20:51,760
♪ graag ben ik bereid ♪
227
00:20:51,840 --> 00:20:58,560
♪ om kruis en beker te aanvaarden ♪
228
00:20:58,640 --> 00:21:03,680
♪ en zoals mijn verlosser te drinken ♪
229
00:21:03,760 --> 00:21:09,120
♪ zoals mijn verlosser te drinken ♪
230
00:21:09,200 --> 00:21:15,760
♪ kruis en beker aanvaarden ♪
231
00:21:15,840 --> 00:21:21,800
♪ daar ben ik toe bereid ♪
232
00:21:21,880 --> 00:21:28,640
♪ dan drink ik namelijk
zoals mijn verlosser ♪
233
00:21:39,440 --> 00:21:46,440
♪ want zijn mond
die van melk en honing overvloeit ♪
234
00:21:46,520 --> 00:21:53,320
♪ heeft de oorzaak
en de bittere smaak van leed ♪
235
00:21:53,400 --> 00:22:00,280
♪ door zijn eerste teug zoet gemaakt ♪
236
00:22:03,000 --> 00:22:10,000
♪ want zijn mond
die van melk en honing overvloeit ♪
237
00:22:10,080 --> 00:22:16,840
♪ heeft de oorzaak
en de bittere smaak van leed ♪
238
00:22:16,920 --> 00:22:20,520
♪ door zijn eerste teug ♪
239
00:22:20,600 --> 00:22:26,040
♪ zoet gemaakt ♪
240
00:22:27,960 --> 00:22:29,960
[kalme vioolmuziek]
241
00:22:32,560 --> 00:22:35,880
[geluid van sirene zwelt langzaam aan]
242
00:22:39,240 --> 00:22:41,520
[muziek sterft weg]
243
00:22:44,320 --> 00:22:46,760
[geluid van sirene sterft weg]
244
00:23:01,880 --> 00:23:03,240
[gesnurk]
245
00:23:08,680 --> 00:23:13,760
[glasgerinkel]
246
00:23:21,200 --> 00:23:23,200
[orkestrale fluitmuziek]
247
00:23:23,280 --> 00:23:30,240
[Duits] ♪ mijn Jezus reageert niet
op valse leugens ♪
248
00:23:31,240 --> 00:23:35,840
♪ om ons daarmee te tonen ♪
249
00:23:35,920 --> 00:23:42,880
♪ dat Hij in zijn barmhartigheid ♪
250
00:23:44,080 --> 00:23:51,000
♪ bereid is om voor ons te lijden ♪
251
00:23:51,720 --> 00:23:56,640
♪ en dat wij in datzelfde leed ♪
252
00:23:56,720 --> 00:24:01,680
♪ zijn voorbeeld moeten volgen ♪
253
00:24:01,760 --> 00:24:08,720
♪ en bij vervolging ook moeten zwijgen ♪
254
00:24:17,040 --> 00:24:19,040
[orkestrale vioolmuziek]
255
00:24:45,960 --> 00:24:49,000
[vrouw, Nederlands] Mijn vader
schreef op de muziek van Bach…
256
00:24:49,080 --> 00:24:51,760
…gedichten voor mijn moeder.
257
00:24:51,840 --> 00:24:54,640
[man zingt in het Duits op de achtergrond]
258
00:25:00,960 --> 00:25:03,240
Kijk, hij valt al helemaal uit elkaar.
259
00:25:03,320 --> 00:25:09,040
Iedere keer, eh… Deze partituur heeft
mijn moeder aan mijn vader gegeven.
260
00:25:09,800 --> 00:25:15,280
In 1930? Nee, dat kan niet, hè?
261
00:25:16,560 --> 00:25:18,440
DE DOCHTER
262
00:25:18,520 --> 00:25:24,240
Mijn ouders hebben elkaar leren kennen
op de Matthäus-Passion.
263
00:25:24,320 --> 00:25:29,360
Mijn vader is, of was,
een violist, een dirigent…
264
00:25:29,440 --> 00:25:35,080
…en kennelijk hadden ze daar iets, eh,
te doen in de Grote Kerk in Naarden.
265
00:25:35,160 --> 00:25:37,600
Hij speelde niet mee, maar, ja…
266
00:25:37,680 --> 00:25:41,760
…misschien met, eh,
kaartjes verkopen of wat dan ook.
267
00:25:41,840 --> 00:25:47,240
En toen ze naast elkaar zaten in,
tijdens de Matthäus-Passion, toen…
268
00:25:47,320 --> 00:25:49,560
…vertelde mijn moeder nu…
269
00:25:49,640 --> 00:25:52,120
…dat, eh, eigenlijk…
270
00:25:53,360 --> 00:25:56,560
…ongevraagd ze elkaars hand gaven.
271
00:25:56,640 --> 00:26:03,400
En alsof Amor hun aanschoot
en die handen gingen in elkaar en…
272
00:26:03,480 --> 00:26:08,000
…m'n moeder vertelde:
'Toen wisten we allebei zonder woorden…
273
00:26:08,080 --> 00:26:11,560
…dat wij met elkaar
het leven gingen delen.'
274
00:26:16,560 --> 00:26:22,760
En toen mijn broer geboren werd,
hebben ze hem vernoemd naar de Matthäus.
275
00:26:23,760 --> 00:26:27,240
De levensdraad, dat ik hier zit…
276
00:26:27,320 --> 00:26:33,600
…dat ik ook m'n leven te danken heb
aan de Matthäus-Passion en speciaal…
277
00:26:33,680 --> 00:26:36,080
…aan het 'Erbarme Dich'.
278
00:26:37,120 --> 00:26:39,520
Ik vroeg mijn moeder
toen ik zelf kinderen had…
279
00:26:39,600 --> 00:26:43,400
…van: 'Hoe komt het toch
dat er zo'n groot verschil in jaren zit…
280
00:26:43,480 --> 00:26:46,880
…tussen mijn broer en mijn zus,
die schelen twee jaar…
281
00:26:46,960 --> 00:26:50,280
…en dan is er 16 jaar niets
en toen kwam ik opeens.'
282
00:26:52,040 --> 00:26:55,600
Zestien jaar.
Toen vertelde mijn moeder dat, eh…
283
00:26:56,440 --> 00:26:58,200
…ze 46 was…
284
00:26:58,280 --> 00:27:03,760
…in de overgang en eigenlijk helemaal niet
had gerekend om zwanger te worden…
285
00:27:03,840 --> 00:27:07,240
…maar dat ze het toch werd
en dat ze het absoluut niet wilde.
286
00:27:07,320 --> 00:27:09,120
Ze waren net na de oorlog…
287
00:27:09,200 --> 00:27:13,480
…een beetje eropuit
om naar Le Canard, De Kring…
288
00:27:13,560 --> 00:27:17,040
…feesten, concerten, om vrij te zijn.
289
00:27:17,120 --> 00:27:22,640
En ze zegt: 'Ik zag mezelf op m'n 65e
nog een kinderwagen voortduwen.'
290
00:27:22,720 --> 00:27:26,960
Dus ze had aan hun bevriende huisarts
had ze pillen gevraagd…
291
00:27:27,040 --> 00:27:29,720
…om mij, eh, om die vrucht af te drijven…
292
00:27:29,800 --> 00:27:34,800
…en die zou ze na de Matthäus, want,
zou ze 's avonds of 's middags…
293
00:27:34,880 --> 00:27:36,360
…dat weet ik niet meer…
294
00:27:36,440 --> 00:27:41,680
…zou ze die innemen
opdat ze een miskraam kreeg.
295
00:27:42,520 --> 00:27:47,920
En toen zat ze daar in die Matthäus
en hoorde dat 'Erbarme'…
296
00:27:49,200 --> 00:27:51,360
…en toen zei ze: 'Het was net of er…
297
00:27:52,000 --> 00:27:55,480
…iets in me gebeurde waardoor ik echt…
298
00:27:55,560 --> 00:27:58,760
Ik stond opeens voor dit kind.'
299
00:28:04,000 --> 00:28:09,640
[koor, in het Duits]
♪ o, hoofd vol bloed en wonden ♪
300
00:28:09,720 --> 00:28:16,240
♪ vol leed en overspoeld met hoon ♪
301
00:28:16,320 --> 00:28:22,000
♪ o, hoofd, ten spot omwonden ♪
302
00:28:22,080 --> 00:28:27,160
♪ met een doornenkroon ♪
303
00:28:27,240 --> 00:28:28,280
[gehuil]
304
00:28:28,360 --> 00:28:34,440
♪ o, hoofd, ooit versierd ♪
305
00:28:34,520 --> 00:28:40,720
♪ met de hoogste eer en pracht ♪
306
00:28:40,800 --> 00:28:47,080
♪ nu echter gesmaad ♪
307
00:28:47,160 --> 00:28:54,120
♪ laat me u groeten ♪
308
00:28:57,280 --> 00:29:03,520
♪ uw nobele gezicht ♪
309
00:29:03,600 --> 00:29:09,720
♪ aanbeden en verafschuwd ♪
310
00:29:09,800 --> 00:29:16,080
♪ gebukt onder alle lasten van de wereld ♪
311
00:29:16,160 --> 00:29:22,720
♪ wat wordt u nu bespuwd ♪
312
00:29:22,800 --> 00:29:28,760
♪ wat bent u toch bleek ♪
313
00:29:28,840 --> 00:29:35,480
♪ wie heeft het licht in uw ogen ♪
314
00:29:35,560 --> 00:29:41,880
♪ dat geen enkel ander licht
kan evenaren ♪
315
00:29:41,960 --> 00:29:48,920
♪ zo schaamteloos gedoofd? ♪
316
00:29:49,600 --> 00:29:52,520
[man in het Engels] Verdriet is altijd…
317
00:29:55,520 --> 00:29:58,920
…een ruimte in je leven die…
318
00:30:00,520 --> 00:30:05,840
…er altijd is, maar die je niet betreedt…
319
00:30:06,760 --> 00:30:12,880
…totdat iets je ergens heen brengt
waar je…
320
00:30:13,800 --> 00:30:15,840
…je over moet geven, op moet geven…
321
00:30:15,920 --> 00:30:18,720
…en moet zeggen:
'Ik weet het antwoord niet.
322
00:30:18,800 --> 00:30:21,680
Dit wordt me te veel.'
323
00:30:23,560 --> 00:30:28,800
En die plek van overgave betekent dat je…
324
00:30:29,680 --> 00:30:34,360
Je moet de illusie
dat je de controle hebt, opgeven.
325
00:30:34,440 --> 00:30:38,080
Je moet erkennen dat…
326
00:30:40,040 --> 00:30:46,520
…je leven niet door jou ingevuld wordt.
Jij bent niet de auteur van het script.
327
00:30:48,200 --> 00:30:52,720
Na de overgave,
nadat je op het laagste punt bent geweest…
328
00:30:52,800 --> 00:30:56,160
…volgt een radicale opening.
329
00:30:57,560 --> 00:31:02,480
Het leven is zo georganiseerd dat…
330
00:31:02,560 --> 00:31:08,040
…je uiteindelijk op een plek belandt
die je gewoon verrast.
331
00:31:08,120 --> 00:31:10,960
En de pijn en…
332
00:31:13,200 --> 00:31:16,160
…de ontroostbare melancholie…
333
00:31:18,560 --> 00:31:22,320
…laten je naar iets diepers zoeken.
334
00:31:25,000 --> 00:31:31,160
[interviewer] Waarom raakt deze muziek
mensen in hun collectieve onderbewustzijn?
335
00:31:36,600 --> 00:31:41,480
DE OPERAREGISSEUR
336
00:31:41,560 --> 00:31:47,120
Je favoriete muziek
waar je steeds maar weer naar luistert…
337
00:31:47,200 --> 00:31:51,520
…of die steeds door je hoofd blijft gaan,
is vaak droevige muziek.
338
00:31:51,600 --> 00:31:55,480
Het is muziek
die veel verdrietiger is dan je zelf bent.
339
00:31:55,560 --> 00:32:00,600
Die laat je beseffen dat je eigen verdriet
nog lang niet diep genoeg is…
340
00:32:00,680 --> 00:32:04,880
…maar die troost je ook met de wetenschap
dat er iemand is die droeviger is dan jij.
341
00:32:04,960 --> 00:32:10,240
En dat is een
van de belangrijkste functies van muziek.
342
00:32:10,320 --> 00:32:12,280
Die biedt steun.
343
00:32:20,760 --> 00:32:23,480
Ik denk echt dat muziek een opening is.
344
00:32:23,560 --> 00:32:28,960
Muziek is een opening voor een ervaring
waarvan we het einde niet kennen…
345
00:32:29,040 --> 00:32:31,320
…en ook niet zullen kennen.
346
00:32:31,400 --> 00:32:34,520
Dat is de schoonheid van Bachs structuur,
vind ik.
347
00:32:34,600 --> 00:32:39,880
Hij zegt:
'Kom me alsjeblieft helpen met wenen.'
348
00:32:39,960 --> 00:32:44,320
Het idee alleen al
dat niemand alleen zou moeten huilen…
349
00:32:45,080 --> 00:32:47,160
…is heel krachtig.
350
00:32:47,240 --> 00:32:49,960
En dat niemand…
351
00:32:50,040 --> 00:32:53,760
Niet alleen is het niet
'stop alsjeblieft met huilen'…
352
00:32:53,840 --> 00:32:57,400
…maar het is:
'Nee, kom me alsjeblieft helpen met wenen.
353
00:32:57,480 --> 00:33:02,880
Help me dit allemaal los te laten.'
354
00:33:02,960 --> 00:33:06,960
En het stuk is een uitnodiging aan ons…
355
00:33:07,040 --> 00:33:14,040
…om deze ondragelijke,
droevige plek te delen en te openen…
356
00:33:14,120 --> 00:33:16,080
…en 'm juist niet…
357
00:33:16,160 --> 00:33:22,320
…een gesloten, persoonlijke,
geheime plek vol leed te laten blijven.
358
00:33:46,880 --> 00:33:49,440
[klik]
-['Ich habe genung' begint te spelen]
359
00:34:13,400 --> 00:34:20,320
[vrouw zingt in het Duits]
♪ ik heb nu genoeg ♪
360
00:34:24,000 --> 00:34:30,800
♪ ik heb nu genoeg ♪
361
00:34:32,440 --> 00:34:38,000
♪ ik heb nu genoeg ♪
362
00:34:39,280 --> 00:34:43,440
♪ ik heb nu mijn verlosser ♪
363
00:34:43,520 --> 00:34:47,760
♪ de hoop van de vromen ♪
364
00:34:47,840 --> 00:34:54,320
♪ in mijn verlangende armen ♪
365
00:34:54,400 --> 00:34:58,680
♪ genomen ♪
366
00:34:58,760 --> 00:35:03,240
♪ ik heb nu genoeg ♪
367
00:35:05,080 --> 00:35:09,640
♪ ik heb nu mijn verlosser ♪
368
00:35:11,440 --> 00:35:13,560
♪ de hoop ♪
369
00:35:15,520 --> 00:35:19,920
♪ de hoop van de vromen ♪
370
00:35:20,000 --> 00:35:24,240
♪ ik heb nu mijn verlosser ♪
371
00:35:24,320 --> 00:35:28,600
♪ de hoop van de vromen ♪
372
00:35:28,680 --> 00:35:35,000
♪ in mijn verlangende armen ♪
373
00:35:35,080 --> 00:35:37,480
♪ genomen ♪
374
00:35:37,560 --> 00:35:43,400
♪ ik heb nu genoeg ♪
375
00:36:20,400 --> 00:36:27,360
HET EINDE VAN DE LIEFDE IS GERELATEERD
AAN HET EINDE VAN HET GELOOF IN DE ZIEL
376
00:36:31,920 --> 00:36:33,920
[orkestrale vioolmuziek]
377
00:37:01,840 --> 00:37:06,800
[man zingt in het Duits]
♪ geef me mijn Jezus terug ♪
378
00:37:06,880 --> 00:37:11,800
♪ geef me mijn Jezus terug! ♪
379
00:37:11,880 --> 00:37:15,520
♪ zie, het geld, het moordenaarsloon ♪
380
00:37:15,600 --> 00:37:21,280
♪ wordt voor uw voeten neergegooid
door de verloren zoon ♪
381
00:37:21,360 --> 00:37:23,080
♪ zie, het geld ♪
382
00:37:23,800 --> 00:37:26,800
♪ het moordenaarsloon ♪
383
00:37:26,880 --> 00:37:30,680
♪ zie, het geld, het moordenaarsloon… ♪
384
00:37:30,760 --> 00:37:33,960
[dirigent, Nederlands] Die hele
opvoeding had alles uit mij gehaald.
385
00:37:36,600 --> 00:37:40,560
Die had me zo gevormd dat ik onzeker was.
386
00:37:40,640 --> 00:37:42,600
Ik zat vol complexen.
387
00:37:43,240 --> 00:37:49,240
En ik ontmoette een oude dirigent die zei:
'Je hebt goud in je vingers…
388
00:37:49,320 --> 00:37:53,960
…alleen zal het er nooit uit komen
als je zo blijft leven zoals je nu doet.'
389
00:37:54,760 --> 00:37:56,160
♪ Um uns ♪
390
00:37:56,240 --> 00:37:57,720
Nee. Nee, nee, nee. Nou doe je…
391
00:37:57,800 --> 00:37:58,640
♪ Um uns ♪
-Ja.
392
00:37:58,720 --> 00:38:01,080
Maar het is… Als je durft te timen, is…
393
00:38:01,160 --> 00:38:03,400
♪ Stille ♪
394
00:38:03,480 --> 00:38:08,760
Ik was op m'n 25e afgestudeerd
en begon concerten te doen.
395
00:38:08,840 --> 00:38:14,040
En ik herinner mij nog dat ik
m'n eerste Matthäus-Passion dirigeerde…
396
00:38:14,120 --> 00:38:19,200
…en dan was ik overal druk mee behalve
met de ziel van dat stuk te ontdekken.
397
00:38:22,560 --> 00:38:26,560
In die kringen
is een opera iets van de duivel.
398
00:38:26,640 --> 00:38:29,080
En ze zien de Matthäus-Passion
ook als een opera.
399
00:38:29,160 --> 00:38:32,760
Je gebruikt het verhaal van Jezus
Christus, zijn lijden en sterven, niet…
400
00:38:32,840 --> 00:38:36,520
…om een muziekstuk van te maken
en iets theatraals en dan…
401
00:38:36,600 --> 00:38:38,440
…vooral de rol van Christus…
402
00:38:38,520 --> 00:38:42,160
Je kunt niet de rol van Christus gaan,
gaan vertolken in muziek.
403
00:38:46,640 --> 00:38:48,800
[interviewer]
De geboorte van Martinus, je zoon…
404
00:38:48,880 --> 00:38:53,000
Je was 19. Dat was een schandaal.
405
00:38:53,080 --> 00:38:57,080
[dirigent] Drie jaar daarvoor was een
van m'n vrienden, die kwam uit de kast…
406
00:38:57,160 --> 00:39:01,040
…en z'n vader reed hem
door Elburg op z'n fiets achterna.
407
00:39:01,120 --> 00:39:03,800
Die had hier geen leven meer.
408
00:39:04,720 --> 00:39:08,120
[interviewer] Was er liefde
van jouw kant voor je zoon?
409
00:39:11,400 --> 00:39:14,280
[dirigent] Ik voel me heel nauw
verbonden met Martinus omdat-ie…
410
00:39:14,360 --> 00:39:16,960
…op z'n zesde al bij me zong in het koor…
411
00:39:17,040 --> 00:39:19,880
…en ik bijna dagelijks
met hem aan het werk was.
412
00:39:20,800 --> 00:39:26,160
En de eerste ontwikkeling als dirigent…
413
00:39:26,240 --> 00:39:29,240
…heb ik mede aan hem te danken. Die…
414
00:39:30,240 --> 00:39:35,560
…eh, vertrouwensband die
vanaf z'n zesde tot z'n tiende ontstond…
415
00:39:35,640 --> 00:39:39,720
…eh, zorgde er ook voor
dat hij dus op z'n tiende al…
416
00:39:39,800 --> 00:39:42,640
…alle Matthäus-aria's zong.
417
00:39:44,240 --> 00:39:49,160
Er waren misschien drie, vier jongetjes
in Europa die dat konden, of wereldwijd.
418
00:39:50,600 --> 00:39:53,680
[interviewer]
Was zijn homoseksualiteit een probleem?
419
00:39:53,760 --> 00:39:55,520
[dirigent] Nee, helemaal niet.
420
00:39:55,600 --> 00:39:57,200
Nee.
421
00:39:57,280 --> 00:40:00,520
Toen hij 12 was en het zelf niet wist,
zag ik het al.
422
00:40:00,600 --> 00:40:01,440
[grinnikt kort]
423
00:40:01,520 --> 00:40:04,320
Toen hij 16, 17 was, geloof ik,
zei hij dat en, eh…
424
00:40:04,400 --> 00:40:05,480
'Oké.'
425
00:40:05,560 --> 00:40:07,600
[grinnikend] Het was zo… Heel simpel.
426
00:40:07,680 --> 00:40:11,200
[interviewer] En het religieuze milieu?
-[dirigent] M'n moeder zag het als ziekte.
427
00:40:11,280 --> 00:40:16,240
[Duits] ♪ geduld, geduld ♪
428
00:40:25,720 --> 00:40:32,320
♪ geduld, geduld ♪
429
00:40:32,400 --> 00:40:35,920
♪ wanneer valse tongen mij steken ♪
430
00:40:36,000 --> 00:40:42,960
♪ wanneer valse tongen mij steken ♪
431
00:40:44,760 --> 00:40:49,960
♪ geduld, geduld ♪
432
00:40:50,040 --> 00:40:56,800
♪ wanneer valse tongen mij steken ♪
433
00:40:56,880 --> 00:41:03,240
♪ wanneer valse tongen mij steken ♪
434
00:41:10,600 --> 00:41:14,920
♪ wanneer ik lijd, onschuldig ♪
435
00:41:15,000 --> 00:41:20,400
♪ wanneer ik lijd, onschuldig ♪
436
00:41:20,480 --> 00:41:27,440
♪ en word uitgescholden en bespot ♪
437
00:41:28,240 --> 00:41:32,280
♪ ah, laat de lieve God dan ♪
438
00:41:32,360 --> 00:41:39,160
♪ mijn onschuldige hart wreken ♪
439
00:41:47,640 --> 00:41:49,720
♪ ah, laat de lieve God dan ♪
440
00:41:49,800 --> 00:41:55,960
♪ mijn onschuldige hart wreken ♪
441
00:42:07,920 --> 00:42:14,880
♪ wanneer ik lijd, onschuldig ♪
442
00:42:16,680 --> 00:42:20,840
♪ en word uitgescholden en bespot ♪
443
00:42:20,920 --> 00:42:25,000
♪ ah, laat de lieve God dan ♪
444
00:42:25,080 --> 00:42:31,840
♪ mijn onschuldige hart wreken ♪
445
00:42:39,800 --> 00:42:45,000
♪ geduld, geduld… ♪
446
00:42:45,080 --> 00:42:50,760
[man, Nederlands] Er is een grote
witte kathedraal zonder ramen…
447
00:42:50,840 --> 00:42:54,600
…en die staat op een eiland
in de Indische Oceaan.
448
00:42:54,680 --> 00:42:57,640
En dat eiland heet Nieuw-Guinea.
Daar ben ik geboren…
449
00:42:57,720 --> 00:43:03,240
…en als 7-jarig jongetje werd ik voor de
eerste keer meegenomen naar de nachtmis.
450
00:43:03,320 --> 00:43:05,360
Met Pasen.
451
00:43:05,440 --> 00:43:09,320
En er kwamen drie priesters
in witte onderjurken…
452
00:43:09,400 --> 00:43:14,400
…en die lieten zich zo
voorover vallen op dat altaar.
453
00:43:14,480 --> 00:43:16,600
Opeens klonk er muziek.
454
00:43:16,680 --> 00:43:19,800
Gregoriaanse muziek, een Latijnse mis.
455
00:43:20,520 --> 00:43:25,280
Toen dacht ik, eh: dit is zo mooi,
dat samengaan van muziek en theater…
456
00:43:25,360 --> 00:43:27,520
…ik word componist.
457
00:43:27,600 --> 00:43:33,000
Dat, eh,
heet dan een extatische… openbaring.
458
00:43:36,080 --> 00:43:40,520
Ik wilde uit een
religieuze overtuiging priester worden.
459
00:43:41,360 --> 00:43:47,000
En nu, omdat ik
zoveel geestelijke muziek schrijf…
460
00:43:47,080 --> 00:43:51,840
…zou je kunnen zeggen dat ik vanuit
een religieuze overtuiging componeer.
461
00:43:54,800 --> 00:43:57,840
Als je afscheid neemt van je geloof,
van je kerk…
462
00:43:57,920 --> 00:44:01,360
…dan zeg je je ouders ook vaarwel.
463
00:44:03,320 --> 00:44:06,000
Dan ga je
heel anders luisteren naar muziek…
464
00:44:06,080 --> 00:44:08,920
…en, eh, dan sta je er alleen voor…
465
00:44:09,000 --> 00:44:13,520
…en dan, eh,
moet je zelf weer een soort kerk maken.
466
00:44:13,600 --> 00:44:19,240
Je moet zelf weer die muren om je heen
construeren waarbinnen je je veilig voelt.
467
00:44:22,040 --> 00:44:25,080
Ik heb de glans van de Matthäus-Passie…
468
00:44:25,160 --> 00:44:29,120
…eh, ander woord voor 'roes',
die heb ik even weggelaten…
469
00:44:29,200 --> 00:44:33,080
…want ik wilde bij de kern komen.
Wat gebeurt er nou met die man?
470
00:44:33,160 --> 00:44:37,920
En dat laat ik… Door allemaal solostemmen
laat ik dat vertellen.
471
00:44:39,800 --> 00:44:41,800
Ik had het orkest naar huis gestuurd.
472
00:44:41,880 --> 00:44:45,400
Ik had gezegd:
'Jullie zijn niet nodig vandaag.
473
00:44:45,480 --> 00:44:48,920
Ik wil
alleen die tekst horen en die stemmen.'
474
00:44:49,760 --> 00:44:55,760
Ik wil dat mensen zich inspannen
om met mij die hele route te volgen…
475
00:44:55,840 --> 00:44:58,720
…tot aan zijn kruisiging toe.
476
00:44:59,480 --> 00:45:04,240
Dus zo heb ik dat… Eh, het lijdensverhaal
van Christus heb ik ontdaan…
477
00:45:04,320 --> 00:45:06,760
…van een sacraal gewicht.
478
00:45:06,840 --> 00:45:08,920
[twee operazangers
zingen op de achtergrond]
479
00:45:12,000 --> 00:45:15,120
MATTHÄUS-PASSION VOOR 19 ZANGERS
480
00:45:15,200 --> 00:45:17,600
GECOMPONEERD
DOOR BOUDEWIJN TARENSKEEN
481
00:45:17,680 --> 00:45:18,800
VERZWELG DE RIJKEN
482
00:45:18,880 --> 00:45:25,840
[Duits] ♪ en zijn zweet ♪
483
00:45:30,560 --> 00:45:36,920
♪ viel neer op aarde als bloed ♪
484
00:45:37,880 --> 00:45:44,840
♪ bent u Christus? ♪
485
00:45:56,200 --> 00:45:58,200
[koor en soliste zingen]
486
00:46:15,080 --> 00:46:19,680
[man 1, Frans] Ken je de Matthäus-Passion?
-[man 2, Frans] Ja, die ken ik.
487
00:46:19,760 --> 00:46:22,000
-[man 1, Engels] Ja?
-[man 2, Frans] Ja.
488
00:46:22,080 --> 00:46:25,680
[man 1] Is leed een vorm van liefde?
-[man 2] Natuurlijk.
489
00:46:25,760 --> 00:46:29,000
Wanneer je lijdt
voor iemand die het moeilijk heeft.
490
00:46:29,080 --> 00:46:34,200
Maar het is een mooie vorm van leed.
Je hart opent zich.
491
00:46:38,720 --> 00:46:41,960
Maar al het leed komt tot een einde.
492
00:46:42,040 --> 00:46:48,680
Ja, het is eindig wanneer de Heiland…
-Dat is waar echte liefde begint.
493
00:46:49,200 --> 00:46:51,880
Je hart voelt lichter omdat…
-[hoest]
494
00:46:51,960 --> 00:46:58,680
…je hebt weten te troosten.
495
00:46:58,760 --> 00:47:02,080
Volgens het verhaal…
496
00:47:02,160 --> 00:47:08,440
…was Jezus de enige
die veel heeft geleden.
497
00:47:08,520 --> 00:47:09,880
Hij heeft vreselijk geleden.
498
00:47:09,960 --> 00:47:14,240
Hij heeft het goede en het slechte
van de mensheid gezien.
499
00:47:14,320 --> 00:47:19,160
Zijn dood was een marteling.
-Ja, een marteldood.
500
00:47:19,240 --> 00:47:22,520
Beeld je in: drie dagen aan een kruis.
-Ja, drie dagen.
501
00:47:22,600 --> 00:47:29,160
Met het kwaad, het leed, het verdriet.
-Niemand helpt je…
502
00:47:29,240 --> 00:47:30,560
…aan het kruis.
503
00:47:30,640 --> 00:47:34,840
Aan het kruis en dat accepteren
en zeggen: 'Ik vergeef jullie.'
504
00:47:34,920 --> 00:47:41,400
Soms probeer ik me voor te stellen hoe je
drie dagen aan een kruis kan overleven.
505
00:47:42,200 --> 00:47:47,560
Het is niet hetzelfde
als doodgeschoten of onthoofd worden.
506
00:47:49,320 --> 00:47:52,680
[trompet speelt melodie
van 'O Haupt voll Blut und Wunden']
507
00:48:00,280 --> 00:48:03,440
[koor zingt een versie
van 'O Haupt voll Blut und Wunden']
508
00:48:21,320 --> 00:48:23,960
Ratatatam!
509
00:48:25,680 --> 00:48:27,920
[man, Nederlands] Ik heb
een heleboel koren gezien…
510
00:48:28,000 --> 00:48:30,400
…en als ik naar ze kijk
en ik kijk naar ons…
511
00:48:30,480 --> 00:48:34,400
…dan vind ik ons een chaotische zooi.
Sorry.
512
00:48:34,480 --> 00:48:37,560
Ja…
-[man] Is niet gedisciplineerd.
513
00:48:37,640 --> 00:48:43,000
Maar wat… Terwijl wij 11 jaar al bestaan.
We moeten een beetje discipline.
514
00:48:43,080 --> 00:48:46,720
Kijk, laatst waren we bij de…
In Amsterdam-Noord…
515
00:48:46,800 --> 00:48:50,480
…en toen was een, eh, een of ander orkest…
516
00:48:50,560 --> 00:48:53,640
Leider of een componist.
517
00:48:53,720 --> 00:48:56,120
Ja.
-[man] Ja, maar je was erbij.
518
00:48:56,200 --> 00:48:57,520
Ja.
519
00:48:57,600 --> 00:49:00,160
[man] Hij heb jullie
helemaal meteen in het gareel.
520
00:49:00,240 --> 00:49:04,720
Toen dacht ik: die man, die moet bij ons.
-O, je bedoelt die dirigent?
521
00:49:04,800 --> 00:49:07,720
Ik weet wie je bedoelt.
-[man] Bij de studio. Weet je dat niet?
522
00:49:07,800 --> 00:49:10,200
Toen moest jij opgehangen worden
als Jezus.
523
00:49:10,280 --> 00:49:17,240
ALS ER IEMAND IS DIE ALLES AAN BACH
TE DANKEN HEEFT, IS HET GOD WEL
524
00:50:07,120 --> 00:50:08,000
Zo.
525
00:50:09,280 --> 00:50:11,400
Armen omhoog.
526
00:50:31,920 --> 00:50:34,200
[zacht gegrinnik]
527
00:50:39,480 --> 00:50:41,840
Stap maar. Precies.
528
00:50:42,680 --> 00:50:43,560
Ja.
529
00:50:46,920 --> 00:50:48,240
[gefluister]
530
00:50:48,320 --> 00:50:49,160
Hm.
531
00:50:58,440 --> 00:51:00,480
[stilte]
532
00:51:19,960 --> 00:51:21,960
[kalme orkestrale muziek]
533
00:51:52,080 --> 00:51:57,680
[Duits] ♪ als de tranen op mijn wangen ♪
534
00:51:57,760 --> 00:52:03,000
♪ niets uit kunnen halen ♪
535
00:52:03,080 --> 00:52:08,800
♪ niets uit kunnen halen ♪
536
00:52:08,880 --> 00:52:14,800
♪ o, neem dan mijn hart mee ♪
537
00:52:14,880 --> 00:52:17,640
RITUALISATIE VAN DE MATTHÄUS-PASSION
538
00:52:17,720 --> 00:52:20,480
DOOR PETER SELLARS
EN BERLINER PHILHARMONIKER
539
00:52:20,560 --> 00:52:26,640
♪ neem dan mijn hart mee ♪
540
00:52:27,160 --> 00:52:30,720
[man, Engels] Laatst waren er repetities…
541
00:52:30,800 --> 00:52:34,760
…voor de Matthäus-Passion
met mijn Berlin Radio Choir.
542
00:52:35,440 --> 00:52:38,560
En sommige mensen
in het koor waren verdrietig…
543
00:52:38,640 --> 00:52:42,480
…want hun huwelijk zat in zwaar weer,
hun kinderen waren ziek en zo.
544
00:52:42,560 --> 00:52:47,280
Het was fascinerend om te zien
hoe de muziek mensen heelde.
545
00:52:48,720 --> 00:52:54,240
[vrouw in het Duits]
♪ als de tranen op mijn wangen… ♪
546
00:52:54,320 --> 00:52:58,120
[man in het Engels] We vonden samen
zoveel diepte in de muziek…
547
00:52:58,200 --> 00:53:04,280
…dat de onderlinge relaties
daarna nooit meer hetzelfde zijn geweest.
548
00:53:04,360 --> 00:53:07,960
Koorleden huilden.
Dat was daarvoor nooit gebeurd.
549
00:53:08,040 --> 00:53:13,960
Ik zag koorleden elkaar troosten,
elkaar omhelzen.
550
00:53:17,360 --> 00:53:21,080
DE KOORDIRIGENT
551
00:53:21,680 --> 00:53:25,400
Er is een soort bijzondere connectie
met Bach…
552
00:53:25,480 --> 00:53:29,480
…waarbij je voelt
dat je iets groters aanspreekt…
553
00:53:29,560 --> 00:53:31,960
…dat je een familie aanspreekt.
554
00:53:32,040 --> 00:53:36,000
Een familie van muzikanten die je
honderden jaren eerder voorgegaan is.
555
00:53:36,080 --> 00:53:38,760
Mensen met wie je iets gemeen hebt.
556
00:53:38,840 --> 00:53:44,560
De kern van de muziek
is wel vaak erg persoonlijk.
557
00:53:44,640 --> 00:53:49,240
In de Matthäus-Passion zijn er
bijvoorbeeld grote publieke uitingen.
558
00:53:49,320 --> 00:53:53,200
En er zijn ook koralen
waarin je zegt: 'Ich.'
559
00:53:53,280 --> 00:53:56,200
Je hebt het over 'ik' en hoe 'ik' me voel.
560
00:53:56,280 --> 00:53:59,960
En hoe dit 'mij' verdrietig maakt…
561
00:54:00,040 --> 00:54:03,960
…of heel 'mij' of neem 'mij' mee op reis.
562
00:54:08,000 --> 00:54:13,080
Ik was zelf erg verdrietig
op de dag dat de repetities begonnen.
563
00:54:13,160 --> 00:54:16,240
Ik ging naar Peter Sellars
om te vertellen…
564
00:54:16,320 --> 00:54:21,280
…dat ik de repetities van die dag
en de dag erna lastig zou vinden.
565
00:54:21,360 --> 00:54:25,320
Hij sloeg een arm om me heen en zei:
'Ja, maar weet je…'
566
00:54:25,400 --> 00:54:27,720
Hij zei: 'De muziek zal ons helen.'
567
00:54:27,800 --> 00:54:30,920
En ik hoop niet
dat het pretentieus klinkt…
568
00:54:31,000 --> 00:54:36,000
…maar nadat we drie uur later
het werk helemaal door hadden gelopen…
569
00:54:36,080 --> 00:54:40,960
…voelde ik me echt beter.
De muziek is namelijk zo diepgaand.
570
00:54:41,040 --> 00:54:42,960
[interviewer]
Is er schoonheid in verdriet?
571
00:54:43,040 --> 00:54:44,680
[man] Jazeker. Ja.
572
00:54:44,760 --> 00:54:46,760
[interviewer] Waar was u droevig over?
573
00:54:53,880 --> 00:55:00,640
JEZUS NEEMT WRAAK OP ONS
OMDAT HIJ NIET GESTORVEN IS OP DE BANK
574
00:55:01,160 --> 00:55:04,760
[galmend gekraai van een haan
en pianomuziek]
575
00:55:22,520 --> 00:55:24,960
[gekraai en pianomuziek eindigen]
576
00:55:35,520 --> 00:55:39,040
DE DANSER
577
00:55:40,360 --> 00:55:47,200
[danser in het Italiaans] Pasolini vond
dat arbeiders het meest zuiver waren…
578
00:55:47,280 --> 00:55:50,640
…en het beste menselijke emoties
uit konden drukken.
579
00:55:52,320 --> 00:55:58,520
De realiteit in deze films was iets
dat wij, de arbeiders, herkenden.
580
00:55:58,600 --> 00:56:01,400
Mijn familie komt van het platteland.
581
00:56:03,520 --> 00:56:08,880
Communistisch zijn
kwam voort uit het idee…
582
00:56:08,960 --> 00:56:14,560
…het rare idee,
dat communisme de enige juiste weg was.
583
00:56:14,640 --> 00:56:18,120
Het communisme zelf was…
584
00:56:21,400 --> 00:56:24,920
…zonder jezelf vragen erover te stellen…
585
00:56:25,000 --> 00:56:26,920
…het idee van delen…
586
00:56:27,000 --> 00:56:29,840
…en dat iedereen dezelfde kansen kreeg,
maakte het rechtvaardig.
587
00:56:31,560 --> 00:56:37,320
Deze cultuur verving alle andere culturen,
inclusief de religieuze cultuur.
588
00:56:37,400 --> 00:56:41,560
Religie werd
bijvoorbeeld niet thuis besproken.
589
00:56:41,640 --> 00:56:46,680
Het geloof in atheïsme was sterk.
590
00:56:46,760 --> 00:56:49,280
Er was een aversie tegen de kerk.
591
00:56:51,320 --> 00:56:55,960
PASSIONE IN DUE
VAN EMIO GRECO EN PIETER C. SCHOLTEN
592
00:56:58,680 --> 00:57:05,360
Het idee voor Passione in Due
komt geloof ik uit 1996.
593
00:57:06,480 --> 00:57:09,400
Pieter en ik zijn totaal anders.
594
00:57:11,360 --> 00:57:14,200
In m'n eentje
had ik Bach nooit kunnen begrijpen.
595
00:57:16,520 --> 00:57:23,440
Pieter is pragmatischer en misschien stond
hij door z'n calvinistische achtergrond…
596
00:57:25,640 --> 00:57:32,320
…vanuit een cultureel opzicht
veel dichter bij Bach.
597
00:57:32,400 --> 00:57:34,960
Hij heeft altijd…
598
00:57:35,040 --> 00:57:39,880
…z'n passie voor het benaderen
van Bach kunnen ontwikkelen.
599
00:57:41,080 --> 00:57:46,880
We wilden een Passion maken
die volledig profaan was…
600
00:57:46,960 --> 00:57:51,080
…door brassbands te gebruiken…
601
00:57:51,160 --> 00:57:54,480
…die typerend zijn
voor Zuid-Italiaanse dorpen.
602
00:58:12,440 --> 00:58:18,880
We lieten dit idee los
totdat er op een dag in Mexico…
603
00:58:18,960 --> 00:58:22,280
…een bepaald moment was…
604
00:58:22,360 --> 00:58:27,000
…waarop Pieter muziek luisterde
met z'n koptelefoon. Ik zag hem huilen.
605
00:58:34,680 --> 00:58:41,240
We waren in een hotelkamer in Mexico-Stad.
Op de bovenste verdieping geloof ik.
606
00:58:43,520 --> 00:58:47,920
Pieter luisterde muziek
met z'n koptelefoon.
607
00:58:48,000 --> 00:58:51,080
Z'n vader was toen ernstig ziek.
608
00:58:51,160 --> 00:58:55,560
Ik zag Pieter stilletjes huilen, maar ik
hoorde niet waar hij naar luisterde.
609
00:58:56,360 --> 00:59:00,400
Ik ging naar hem toe
en vroeg wat er aan de hand was.
610
00:59:00,480 --> 00:59:05,800
Waarom was hij zo droevig? Ik dacht
natuurlijk dat het om z'n vader ging.
611
00:59:06,560 --> 00:59:09,800
Hij luisterde naar Bach.
612
00:59:09,880 --> 00:59:16,000
Om precies te zijn, luisterde hij
naar 'Ich will Jesum selbst begraben'.
613
00:59:16,760 --> 00:59:20,680
Z'n gehuil was zo bevrijdend
en ook zo onthullend.
614
00:59:21,440 --> 00:59:25,520
Door Pieters emoties
kan ik Bach begrijpen.
615
00:59:26,360 --> 00:59:30,760
Z'n verdriet was een creatieve kracht.
Hij deed z'n koptelefoon af…
616
00:59:30,840 --> 00:59:36,160
…en hij zei:
'Zullen we de Passion van Bach doen?'
617
00:59:36,240 --> 00:59:39,240
[piano- en accordeonmuziek]
618
00:59:46,560 --> 00:59:53,520
[man zingt in het Duits]
♪ maak jezelf rein, mijn hart ♪
619
00:59:54,960 --> 00:59:57,760
[orkestrale muziek]
620
01:00:00,440 --> 01:00:05,160
♪ maak jezelf rein, mijn hart ♪
621
01:00:05,240 --> 01:00:09,720
♪ ik zal Jezus zelf begraven ♪
622
01:00:09,800 --> 01:00:14,520
♪ ik zal Jezus zelf begraven ♪
623
01:00:18,840 --> 01:00:23,480
♪ maak jezelf rein, mijn hart ♪
624
01:00:27,840 --> 01:00:32,920
♪ maak jezelf rein, mijn hart ♪
625
01:00:33,000 --> 01:00:37,400
♪ ik zal Jezus zelf begraven ♪
626
01:00:37,480 --> 01:00:44,400
♪ ik zal Jezus zelf begraven ♪
627
01:00:50,800 --> 01:00:54,480
♪ maak jezelf rein, mijn hart ♪
628
01:00:54,560 --> 01:01:01,520
♪ ik zal Jezus zelf begraven ♪
629
01:01:04,880 --> 01:01:08,200
♪ maak jezelf rein, mijn hart ♪
630
01:01:08,280 --> 01:01:14,080
♪ ik zal Jezus zelf begraven ♪
631
01:01:14,160 --> 01:01:19,160
♪ ik zal Jezus zelf begraven ♪
632
01:01:55,000 --> 01:01:59,400
♪ want hij zal voortaan in mij ♪
633
01:01:59,480 --> 01:02:03,160
♪ voor eeuwig ♪
634
01:02:03,240 --> 01:02:08,720
♪ voor eeuwig zijn zoete rust vinden ♪
635
01:02:10,000 --> 01:02:14,240
♪ want hij zal voortaan in mij ♪
636
01:02:14,320 --> 01:02:18,240
♪ voor eeuwig ♪
637
01:02:18,320 --> 01:02:25,240
♪ zijn zoete rust vinden ♪
638
01:02:27,560 --> 01:02:32,200
♪ zijn zoete rust vinden ♪
639
01:02:32,280 --> 01:02:37,200
STERVEN IS EEN KUNSTVORM
ZOALS ALLE ANDERE
640
01:02:46,040 --> 01:02:48,040
[muziek gaat verder op de achtergrond]
641
01:02:53,760 --> 01:02:57,360
[dirigent, Nederlands]
Mijn vader lag op sterven en…
642
01:02:57,440 --> 01:03:03,200
…ik kom in het ziekenhuis…
en toen zei hij: 'Ik moet wat opbiechten.
643
01:03:04,160 --> 01:03:07,520
Alles wat er gebeurd is,
was niet nodig geweest.
644
01:03:07,600 --> 01:03:12,280
Want ik was
eigenlijk nog muzikant door jou.'
645
01:03:12,360 --> 01:03:16,160
Toen zei ik: 'Dat snap ik niet helemaal.'
Hij zegt: 'Ja, ik, ik speelde niet meer…
646
01:03:16,240 --> 01:03:19,120
…maar jij moest bereiken
wat ik niet bereikt had.
647
01:03:19,200 --> 01:03:23,160
En dat heb ik je nooit eerlijk verteld
en daarom deed ik zo tegen je.'
648
01:03:23,240 --> 01:03:27,200
En toen zag ik m'n vader weer terug
zoals hij 40 jaar daarvoor was geweest.
649
01:03:29,720 --> 01:03:35,800
En op de dag van de begrafenis,
m'n vader was een geziene ouderling…
650
01:03:35,880 --> 01:03:38,520
…dus die kerk zat gewoon stampend vol.
651
01:03:38,600 --> 01:03:43,280
En wat verbaast mij, toen ging
de dominee iets merkwaardigs doen.
652
01:03:43,360 --> 01:03:47,400
Z'n hele preek
was gebaseerd op de Matthäus.
653
01:03:47,480 --> 01:03:53,440
Hij ging de koralen aanhalen
en hoe Bach het allemaal vertolkt had.
654
01:03:53,520 --> 01:03:56,160
In feite deed hij iets
wat niet kon in die gemeenschap.
655
01:03:56,240 --> 01:03:59,600
[Duits] ♪ is bliksem, is donder
verdwenen in de wolken? ♪
656
01:03:59,680 --> 01:04:02,880
♪ is bliksem, is donder
verdwenen in de wolken? ♪
657
01:04:02,960 --> 01:04:06,360
♪ is bliksem, is donder
verdwenen in de wolken? ♪
658
01:04:06,440 --> 01:04:10,000
♪ is bliksem, is donder
verdwenen in de wolken? ♪
659
01:04:10,080 --> 01:04:12,520
♪ is bliksem, is donder
verdwenen in de wolken? ♪
660
01:04:12,600 --> 01:04:15,240
♪ is bliksem, is donder
verdwenen in de wolken? ♪
661
01:04:15,320 --> 01:04:18,760
♪ is bliksem, is donder
verdwenen in de wolken? ♪
662
01:04:18,840 --> 01:04:22,600
♪ is bliksem, is donder
verdwenen in de wolken? ♪
663
01:04:23,920 --> 01:04:27,480
♪ open je vlammende afgrond, o, hel ♪
664
01:04:27,560 --> 01:04:31,080
♪ open je vlammende afgrond, o, hel ♪
665
01:04:31,160 --> 01:04:34,680
♪ open je vlammende afgrond, o, hel ♪
666
01:04:34,760 --> 01:04:37,360
♪ open je vlammende afgrond, o, hel ♪
667
01:04:37,440 --> 01:04:44,080
♪ sloop, ruïneer, verzwelg
verbrijzel met plotselinge kracht ♪
668
01:04:45,000 --> 01:04:46,640
♪ de valse verrader ♪
669
01:04:46,720 --> 01:04:48,440
♪ het moordlustige bloed ♪
670
01:04:48,520 --> 01:04:50,200
♪ de valse verrader ♪
671
01:04:50,280 --> 01:04:54,480
♪ het moordlustige bloed ♪
672
01:04:54,560 --> 01:04:56,000
[gedempt geluid van onweer]
673
01:04:56,080 --> 01:04:58,880
[kalme cellomuziek]
674
01:05:39,080 --> 01:05:41,720
[man] De Matthäus-Passion,
daar in analogie mee denken…
675
01:05:41,800 --> 01:05:43,920
…dan is deze ziekte
ook een beetje een kruis…
676
01:05:44,000 --> 01:05:46,960
…wat je op je schouder nu hebt gekregen…
677
01:05:47,040 --> 01:05:50,560
…waar je ook mee, de komende tijd
mee door het leven moet.
678
01:05:50,640 --> 01:05:53,760
Je hebt je eigen kruis gekregen.
679
01:05:53,840 --> 01:05:59,200
En hoe zwaar dat zal zijn, dat zullen we
nog moeten zien. Of het te dragen is.
680
01:06:01,440 --> 01:06:06,160
We hebben u van het weekend ook verteld
dat we een diagnose hebben gesteld.
681
01:06:06,240 --> 01:06:10,120
En dat is een vorm van reuma,
maar dit is meer een, een…
682
01:06:10,200 --> 01:06:12,800
Ja.
-Een soort ontstekingsreactie.
683
01:06:12,880 --> 01:06:16,320
Hè, de lymfeklieren in een groot deel
van het lichaam zijn opgezet…
684
01:06:16,400 --> 01:06:19,600
…en, eh,
die zijn ook allemaal mee ontstoken.
685
01:06:23,880 --> 01:06:25,920
De concert-cyclus…
686
01:06:26,560 --> 01:06:29,840
…kunt u die volbrengen?
Kunt u dat uitvoeren?
687
01:06:29,920 --> 01:06:32,400
De Matthäus-Passion… Eh…
688
01:06:32,480 --> 01:06:35,960
Ja, dat wordt, eh…
Dat wordt misschien best kantje boord.
689
01:06:36,040 --> 01:06:40,360
Hè, zoals u nu bent,
heb ik daar een hard hoofd in.
690
01:06:40,440 --> 01:06:45,440
Want zoals u het weekend binnenkwam, zou
u ook niet eens hebben kunnen dirigeren.
691
01:06:45,520 --> 01:06:47,840
Hè,
want u kon nauwelijks op uw benen staan.
692
01:06:47,920 --> 01:06:51,080
[man zingt]
693
01:07:14,720 --> 01:07:21,440
[man, in het Duits] ♪ als mijn pijn ♪
694
01:07:24,880 --> 01:07:28,720
♪ te zwaar wordt ♪
695
01:07:28,800 --> 01:07:33,720
♪ te zwaar, te zwaar ♪
696
01:07:33,800 --> 01:07:40,800
♪ als mijn pijn ♪
697
01:07:40,880 --> 01:07:43,840
♪ te zwaar wordt ♪
698
01:07:44,720 --> 01:07:51,240
♪ te zwaar, te zwaar ♪
699
01:07:51,320 --> 01:07:55,680
♪ bied me dan hulp ♪
700
01:07:55,760 --> 01:07:59,880
[zangeres, Russisch] Als een eenvoudig
meisje uit Novosibirsk in Siberië…
701
01:07:59,960 --> 01:08:03,920
…met ongeschoolde ouders…
702
01:08:04,000 --> 01:08:06,200
…kwam ik in Nederland terecht.
703
01:08:06,960 --> 01:08:09,760
Iemand had verteld dat je
aan de muziekacademie in Den Haag…
704
01:08:09,840 --> 01:08:14,080
…een zangcursus in het Engels kon volgen.
705
01:08:15,760 --> 01:08:22,600
Toen ik vier jaar geleden
de Matthäus als koorlid zong…
706
01:08:22,680 --> 01:08:27,720
…dacht ik:
wat is dit een vreselijk lang stuk.
707
01:08:28,399 --> 01:08:33,680
Pas veel later
begreep ik waar het om ging.
708
01:08:34,640 --> 01:08:40,880
Ik vertaalde de tekst woord voor woord…
709
01:08:40,960 --> 01:08:46,359
…van het begin tot het einde…
710
01:08:48,359 --> 01:08:54,800
…en luisterde er toen nog eens naar
zodat ik de tekst goed in me op kon nemen.
711
01:08:54,880 --> 01:08:57,319
DE SOPRAAN
712
01:08:58,319 --> 01:09:01,600
Het jaar daarop…
713
01:09:03,800 --> 01:09:07,680
…moest ik zingen…
714
01:09:07,760 --> 01:09:12,560
…voor een auditie…
715
01:09:12,640 --> 01:09:15,000
…en het ging ook nog om een solostuk.
716
01:09:16,439 --> 01:09:18,800
Maar Pieter Jan zei…
717
01:09:18,880 --> 01:09:24,279
…'Nee, dat is niet genoeg.
Dat is niet wat ik wil horen.'
718
01:09:24,800 --> 01:09:29,080
Hij zei: 'Als je op topniveau wil zingen…
719
01:09:29,160 --> 01:09:34,479
…moet je Duits leren en veel repeteren.'
720
01:09:35,720 --> 01:09:38,560
Ik ging dus Duits leren.
721
01:09:38,640 --> 01:09:44,399
Een tijdje later deed ik weer auditie…
722
01:09:44,479 --> 01:09:50,279
…en toen zei hij:
'Nu kunnen we aan de slag.'
723
01:09:55,840 --> 01:09:58,520
De Matthäus is een verhaal…
724
01:09:58,600 --> 01:10:04,080
…over de mensheid
die wordt gedreven door jaloezie…
725
01:10:05,600 --> 01:10:07,520
…en haat.
726
01:10:09,680 --> 01:10:12,560
Dat dingen gaan zoals ze gaan…
727
01:10:12,640 --> 01:10:17,160
…en waarom de mens doet wat hij doet.
728
01:10:18,280 --> 01:10:23,280
Het is pijnlijk
als iemand iets voor ons doet…
729
01:10:23,360 --> 01:10:26,800
…en dan daarvoor moet boeten.
730
01:10:27,560 --> 01:10:30,680
[aanhoudende statische radiogeluiden]
731
01:10:55,800 --> 01:10:59,080
[zachte orkestrale muziek vermengt zich
met de statische geluiden]
732
01:11:04,440 --> 01:11:06,880
Daarom denk ik altijd wanneer ik zing…
733
01:11:06,960 --> 01:11:13,640
…waarom zijn we niet beter dan dit?
Waarom kunnen we geen betere mensen zijn?
734
01:11:22,360 --> 01:11:25,680
[zangeres zingt in het Duits]
♪ bloed maar ♪
735
01:11:29,000 --> 01:11:32,520
♪ bloed maar ♪
736
01:11:36,360 --> 01:11:43,040
♪ bloed maar, lief hart
bloed maar, lief hart ♪
737
01:11:43,120 --> 01:11:46,480
♪ bloed maar, lief hart ♪
738
01:11:46,560 --> 01:11:53,160
♪ bloed maar, lief hart ♪
739
01:11:53,240 --> 01:12:00,080
♪ bloed maar, lief hart ♪
740
01:12:00,160 --> 01:12:05,680
♪ bloed maar, lief hart ♪
741
01:12:31,440 --> 01:12:37,640
♪ ach,
een kind dat jij hebt grootgebracht ♪
742
01:12:37,720 --> 01:12:44,360
♪ dat aan jouw borst heeft gezogen ♪
743
01:12:44,440 --> 01:12:50,320
♪ dreigt de verzorger te doden ♪
744
01:12:50,400 --> 01:12:55,960
♪ want het is een slang geworden ♪
745
01:12:58,840 --> 01:13:03,640
♪ ach,
het kind dat jij hebt grootgebracht ♪
746
01:13:05,800 --> 01:13:10,400
♪ dat aan jouw borst heeft gezogen ♪
747
01:13:12,040 --> 01:13:19,040
♪ dreigt de verzorger te doden ♪
748
01:13:19,120 --> 01:13:26,080
♪ want het is een slang ♪
749
01:13:27,280 --> 01:13:33,360
♪ geworden ♪
750
01:13:36,000 --> 01:13:39,480
[regisseur, Engels] We hebben ogen
gekregen om te kunnen huilen.
751
01:13:40,440 --> 01:13:46,400
Het is een ongelofelijk mysterie.
Wat is het fysiek in mensen?
752
01:13:47,320 --> 01:13:51,240
Dit is een deel van de kern
van wie we zijn en wat…
753
01:13:53,120 --> 01:13:55,120
…onze fysieke samenstelling is.
754
01:13:55,800 --> 01:14:01,320
Wat is de oorsprong van deze tranen?
Waar gaan de tranen heen, hoe stromen ze?
755
01:14:02,920 --> 01:14:07,600
We kunnen het hebben over de
verschillende soorten tranen die er zijn.
756
01:14:07,680 --> 01:14:08,600
Eh…
757
01:14:09,360 --> 01:14:13,280
Er is een prachtige…
De heilige Catharina van Siena…
758
01:14:13,360 --> 01:14:18,560
…heeft een mooie uiteenzetting over…
759
01:14:18,640 --> 01:14:21,640
…de verschillende soorten tranen.
760
01:14:23,320 --> 01:14:29,600
De minst waardevolle tranen
zijn natuurlijk de tranen die alleen…
761
01:14:31,200 --> 01:14:33,080
…zelfzuchtig…
762
01:14:33,680 --> 01:14:35,680
…uit zelfmedelijden vloeien.
763
01:14:36,320 --> 01:14:38,600
Deze tranen zijn waardeloos.
764
01:14:39,840 --> 01:14:42,840
Dan zijn er de tranen van berouw…
765
01:14:43,840 --> 01:14:46,800
…waarbij elke traan…
766
01:14:47,880 --> 01:14:53,640
De islamitische filosoof Al-Ghazali zegt…
767
01:14:53,720 --> 01:14:56,960
…'Elke traan is een juweel…
768
01:14:58,920 --> 01:15:00,880
…gevuld met licht…
769
01:15:02,160 --> 01:15:05,080
…waarmee je je pad door de duisternis…
770
01:15:06,520 --> 01:15:08,440
…en je vervolgstappen kunt zien.'
771
01:15:09,840 --> 01:15:16,320
Elke traan is een kostbaar juweel, het
meest kostbare juweel in je hele leven.
772
01:15:23,960 --> 01:15:28,120
[dirigent, Nederlands] Ik denk dat Bach
echt een therapeut is met z'n muziek.
773
01:15:28,920 --> 01:15:32,560
Het reinigt iets in jezelf,
waardoor je vaak…
774
01:15:32,640 --> 01:15:35,600
…na drie en een half uur niet gesloopt…
775
01:15:35,680 --> 01:15:39,240
…maar na drie en een half uur
helemaal gelouterd bent.
776
01:15:44,000 --> 01:15:48,320
Voor mij heeft die muziek op zo'n moment
een sensuele lading.
777
01:15:49,880 --> 01:15:52,640
Maar soms zijn er momenten…
778
01:15:52,720 --> 01:15:57,080
…dat je geconfronteerd wordt
met je eigen vergankelijkheid.
779
01:15:57,160 --> 01:16:01,480
Een verstild moment van 45 seconden.
780
01:16:01,560 --> 01:16:07,000
Op Goede Vrijdag, twee jaar geleden,
toen een koraal zo mooi was…
781
01:16:20,200 --> 01:16:27,160
[Duits]
♪ als ik op een dag zou moeten sterven ♪
782
01:16:28,240 --> 01:16:35,120
♪ blijf dan dicht bij mij ♪
783
01:16:37,280 --> 01:16:44,240
♪ wanneer ik in stervensnood verkeer ♪
784
01:16:45,760 --> 01:16:52,720
♪ laat me dan niet alleen ♪
785
01:16:54,880 --> 01:17:01,800
♪ wanneer ik doodsbang ben ♪
786
01:17:02,320 --> 01:17:09,280
♪ verlos me dan alsjeblieft ♪
787
01:17:10,520 --> 01:17:17,480
♪ verlos me ♪
788
01:17:18,280 --> 01:17:25,240
♪ met je eigen angst en pijn ♪
789
01:17:37,640 --> 01:17:39,880
[interviewer, Nederlands]
Ben je bang voor de dood?
790
01:17:41,840 --> 01:17:44,080
[kalme pianomuziek]
791
01:17:49,080 --> 01:17:54,800
Eh… Nee… Omdat ik denk
dat ik de enige ben die niet doodgaat.
792
01:17:58,800 --> 01:18:05,800
MET DE DOOD IN DE AUTO
DOOR VLAANDEREN, NARCISSEN
793
01:18:05,880 --> 01:18:12,880
ZWAAIEN IN DE KOUDE WIND
VOOR HET EERST, VOOR HET LAATST
794
01:18:12,960 --> 01:18:17,440
BACH VULT DE RUIMTE DENDEREND
795
01:18:17,520 --> 01:18:19,080
[vrouw] 'Erbarme dich'.
796
01:18:19,160 --> 01:18:25,520
Hè, dan hoor ik eigenlijk vooral
die viool… Die prachtige zingende viool…
797
01:18:25,600 --> 01:18:30,840
Dat gedicht heb ik gemaakt
toen ik met een bevriende collega…
798
01:18:30,920 --> 01:18:36,200
…ergens in Zeeland was.
En hij was heel erg ziek.
799
01:18:36,280 --> 01:18:38,280
Hij wist dat hij dood zou gaan.
800
01:18:38,360 --> 01:18:44,320
Maar we hadden toen, ja, een dag of vier,
vijf, dat we daar rondreden.
801
01:18:45,400 --> 01:18:50,080
Er stonden allemaal bloeiende narcissen
in die snijdende wind en dat was een…
802
01:18:50,160 --> 01:18:52,600
…heel akelig contrast met, eh…
803
01:18:52,680 --> 01:18:56,800
…ja, het toekomstperspectief
van die vriend van mij.
804
01:19:00,040 --> 01:19:05,360
Zo'n dalende lijn staat altijd
voor klagen en treuren en…
805
01:19:05,440 --> 01:19:07,160
…ja, dat hoor je daar ook in.
806
01:19:07,240 --> 01:19:11,240
Hè, je maakt een sprong
en dan val je langzaam naar beneden.
807
01:19:11,320 --> 01:19:14,080
Maak je nog weer een hogere sprong
en dan val je weer.
808
01:19:15,520 --> 01:19:19,560
In de taal van de muziek heeft dat
toch de betekenis gekregen van, eh…
809
01:19:19,640 --> 01:19:22,640
…enorm wanhopig verdriet.
810
01:19:42,000 --> 01:19:45,480
DE SCHRIJVER
811
01:19:47,480 --> 01:19:49,320
Hersenfysiologie.
812
01:19:50,360 --> 01:19:54,960
Op het moment van een trauma worden er
allerlei structuren in je hersenen…
813
01:19:55,040 --> 01:19:56,800
…vernield.
814
01:19:56,880 --> 01:19:59,080
En, eh, gewoon op chemische wijze, hè.
815
01:19:59,160 --> 01:20:03,400
Door enorme cortisolgolven
die daardoorheen jagen.
816
01:20:03,480 --> 01:20:09,480
En, eh, door het, eh, pianospelen
herstel je die verbindingen weer.
817
01:20:13,160 --> 01:20:15,560
Ik kan niet anders zeggen
dan dat ik het idee heb…
818
01:20:15,640 --> 01:20:18,360
…dat het bij mij wel gewerkt heeft, ja.
819
01:20:18,440 --> 01:20:22,600
Ik heb enorm veel pianogespeeld
al meteen na de dood van Margit…
820
01:20:22,680 --> 01:20:24,560
…en ik ben daarmee door blijven gaan…
821
01:20:24,640 --> 01:20:28,880
…en ik heb echt het idee
dat dankzij dat spelen, eh…
822
01:20:28,960 --> 01:20:35,760
…ik wel, ja, beter overeind blijf dan,
eh, anders het geval geweest zou zijn.
823
01:20:39,640 --> 01:20:43,160
Na zo'n verlies, eh, ja…
824
01:20:43,240 --> 01:20:47,120
…merk dat je verdergaat met je leven, eh…
825
01:20:47,200 --> 01:20:52,240
…maar je leven
samen met degene die je verloren hebt, eh…
826
01:20:52,320 --> 01:20:54,440
…dat blijft stilstaan in de tijd.
827
01:20:54,520 --> 01:20:57,360
En die afstand wordt steeds groter.
828
01:20:57,440 --> 01:21:02,040
Hè, met elke dag
vergroot je de afstand tussen, eh…
829
01:21:02,120 --> 01:21:06,960
…waar jij nu bent
en waar je nog samen met haar was.
830
01:21:09,200 --> 01:21:14,440
Je ziet natuurlijk wel
dat eigenlijk alle belevingen, eh…
831
01:21:14,520 --> 01:21:19,880
…erbij winnen
als ze in tegengestelde paren komen.
832
01:21:19,960 --> 01:21:23,880
Hè, je eten is lekker als je honger hebt,
eh…
833
01:21:23,960 --> 01:21:27,200
…om het
maar heel eenvoudig uit te drukken.
834
01:21:27,280 --> 01:21:30,920
En het is lekker
om te slapen als je heel erg moe bent.
835
01:21:31,000 --> 01:21:35,480
Hè, dus, eh, dankzij de tegenstellingen
kunnen wij voelen.
836
01:21:35,560 --> 01:21:38,800
En dat geldt misschien
als je het helemaal doortrekt…
837
01:21:39,320 --> 01:21:43,080
…eh, dat je dankzij de dood ook kan leven.
838
01:21:53,080 --> 01:21:56,480
Toen ik met die schrijversloopbaan begon…
839
01:21:56,560 --> 01:21:59,160
…ging dat allemaal
zo verschrikkelijk veel tijd kosten…
840
01:21:59,240 --> 01:22:02,440
…dat ik niet meer kon piano studeren.
841
01:22:02,520 --> 01:22:05,880
Maar toen na de dood van mijn dochter
ben ik toch wel weer begonnen.
842
01:22:05,960 --> 01:22:10,280
Met name het spelen
van die Goldbergvariaties van Bach…
843
01:22:10,360 --> 01:22:15,520
…wat eigenlijk wel ging en
wat prettig was, om een moment op de dag…
844
01:22:15,600 --> 01:22:21,600
…met iets bezig te zijn
wat zo enorm je concentratie opeiste.
845
01:22:25,200 --> 01:22:30,280
En toen ik daarmee aan de slag ging,
toen had ik ineens een inval over…
846
01:22:30,360 --> 01:22:33,200
…hoe ik een boek
over mijn dochter zou kunnen maken.
847
01:22:33,280 --> 01:22:37,080
Namelijk door per variatie
een herinnering aan haar…
848
01:22:37,160 --> 01:22:40,840
…of een scène
uit haar leven te gaan beschrijven.
849
01:22:43,000 --> 01:22:46,080
En, eh,
toen stuitte ik op iets heel wonderlijks.
850
01:22:46,160 --> 01:22:50,960
Bach heeft heel veel kinderen gehad.
Een aantal daarvan zijn vroeg overleden.
851
01:22:51,040 --> 01:22:54,480
Hij had één zoon, Bernhard,
waar hij heel veel in zag.
852
01:22:54,560 --> 01:22:58,160
Dat was een hele muzikale jongen,
maar die wilde niet deugen.
853
01:22:58,240 --> 01:23:01,640
Dus dat ging dan zo dat Bach
voor hem een prachtige baan regelde…
854
01:23:01,720 --> 01:23:04,160
…ergens als organist…
855
01:23:04,240 --> 01:23:08,440
…en dat die jongen dan
na een half jaar of zo gewoon wegliep.
856
01:23:09,040 --> 01:23:15,000
En toen kwam er, eh, bij Bach thuis
het bericht dat die jongen was gestorven.
857
01:23:15,080 --> 01:23:18,400
Hij was toen 27 jaar, die Bernhard.
858
01:23:19,640 --> 01:23:25,520
En, eh, het jaar waarin dat,
eh, gebeurde, dat was 1739.
859
01:23:25,600 --> 01:23:29,920
Dat is het jaar dat Bach begonnen is
met z'n Goldbergvariaties te schrijven.
860
01:23:30,000 --> 01:23:33,200
Dus ik schrok daar
eerlijk gezegd enorm van.
861
01:23:33,280 --> 01:23:37,800
Dat dat in de tijd is ontstaan
dat Bach in de rouw was…
862
01:23:37,880 --> 01:23:41,760
…om, eh, ja, zijn lievelingszoon.
863
01:23:51,280 --> 01:23:55,040
Voor mij was het eigenlijk,
eh, ook wel een teken dat, eh…
864
01:23:55,120 --> 01:23:56,400
…dat ik niet voor niets…
865
01:23:56,480 --> 01:23:59,840
…die Goldbergvariaties
als stramien had gekozen…
866
01:23:59,920 --> 01:24:05,960
…om dat boek over mijn gestorven kind,
eh, te schrijven.
867
01:24:06,040 --> 01:24:09,960
Precies dezelfde leeftijd, ja. Ja. Ja.
868
01:24:17,200 --> 01:24:20,200
[orkestrale vioolmuziek]
869
01:25:14,120 --> 01:25:21,000
[Duits] ♪ heb genade ♪
870
01:25:23,040 --> 01:25:28,560
♪ heb genade, mijn God ♪
871
01:25:28,640 --> 01:25:35,600
♪ vanwege mijn tranen ♪
872
01:25:43,040 --> 01:25:50,000
♪ heb genade ♪
873
01:25:50,840 --> 01:25:57,840
♪ heb genade, mijn God ♪
874
01:25:57,920 --> 01:26:04,840
♪ heb genade ♪
875
01:26:12,880 --> 01:26:19,880
♪ vanwege mijn tranen ♪
876
01:26:19,960 --> 01:26:26,960
♪ vanwege mijn tranen ♪
877
01:26:30,760 --> 01:26:37,680
♪ heb genade, mijn God ♪
878
01:26:37,760 --> 01:26:44,720
♪ vanwege mijn tranen ♪
879
01:26:48,720 --> 01:26:55,640
♪ vanwege mijn tranen ♪
880
01:27:23,760 --> 01:27:30,280
♪ kijk toch ♪
881
01:27:30,360 --> 01:27:37,320
♪ kijk toch ♪
882
01:27:37,400 --> 01:27:44,360
♪ hart en ogen ♪
883
01:27:45,880 --> 01:27:52,800
♪ moeten vreselijk, moeten vreselijk ♪
884
01:27:53,520 --> 01:27:55,720
♪ voor U huilen ♪
885
01:27:55,800 --> 01:28:02,800
♪ heb genade ♪
886
01:28:02,880 --> 01:28:08,440
♪ heb genade ♪
887
01:28:15,760 --> 01:28:22,520
♪ heb genade, mijn God ♪
888
01:28:23,040 --> 01:28:30,000
♪ vanwege mijn tranen ♪
889
01:28:37,560 --> 01:28:44,480
♪ heb genade ♪
890
01:28:45,000 --> 01:28:51,960
♪ heb genade, mijn God ♪
891
01:28:52,040 --> 01:28:59,000
♪ heb genade ♪
892
01:28:59,840 --> 01:29:06,560
♪ heb genade ♪
893
01:29:06,640 --> 01:29:13,560
♪ vanwege mijn tranen ♪
894
01:29:14,360 --> 01:29:21,360
♪ vanwege mijn tranen ♪
895
01:29:25,200 --> 01:29:32,160
♪ heb genade, mijn God ♪
896
01:29:32,240 --> 01:29:39,160
♪ vanwege mijn tranen ♪
897
01:29:43,280 --> 01:29:49,960
♪ vanwege mijn tranen ♪
898
01:30:52,120 --> 01:30:53,520
[muziek sterft weg]
899
01:31:03,040 --> 01:31:06,680
[orkestrale muziek van 'Wir setzen
uns mit Tränen nieder' speelt]
900
01:31:31,400 --> 01:31:36,200
[koor in het Duits] ♪ we gaan zitten ♪
901
01:31:36,280 --> 01:31:41,120
♪ in tranen ♪
902
01:31:41,200 --> 01:31:48,120
♪ en roepen u naar het graf ♪
903
01:31:49,840 --> 01:31:54,520
♪ rust zacht, rust maar zacht ♪
904
01:31:54,600 --> 01:32:01,000
♪ rust zacht, rust maar zacht ♪
905
01:32:30,240 --> 01:32:35,080
♪ we gaan zitten ♪
906
01:32:35,160 --> 01:32:39,960
♪ in tranen ♪
907
01:32:40,040 --> 01:32:46,960
♪ en roepen u naar het graf ♪
908
01:32:48,360 --> 01:32:53,080
♪ rust zacht, rust maar zacht ♪
909
01:32:53,160 --> 01:32:59,760
♪ rust zacht, rust maar zacht ♪
910
01:32:59,840 --> 01:33:06,760
♪ rust, uitgeputte ledematen ♪
911
01:33:08,120 --> 01:33:13,560
♪ jullie graf en grafsteen ♪
912
01:33:13,640 --> 01:33:20,520
♪ zullen voor het onrustige geweten ♪
913
01:33:20,600 --> 01:33:27,560
♪ een comfortabel kussen zijn ♪
914
01:33:33,320 --> 01:33:38,520
♪ jullie graf en grafsteen ♪
915
01:33:38,600 --> 01:33:45,600
♪ zullen voor het onrustige geweten ♪
916
01:33:45,680 --> 01:33:52,440
♪ een comfortabel kussen zijn ♪
917
01:33:56,240 --> 01:34:03,200
♪ de ogen zullen er heerlijk sluimeren ♪
918
01:34:44,440 --> 01:34:49,040
♪ we gaan zitten ♪
919
01:34:49,560 --> 01:34:54,280
♪ in tranen ♪
920
01:34:54,360 --> 01:35:01,280
♪ en roepen u naar het graf ♪
921
01:35:02,840 --> 01:35:07,800
♪ rust zacht, rust maar zacht ♪
922
01:35:07,880 --> 01:35:13,120
♪ rust zacht, rust maar zacht ♪
923
01:35:43,440 --> 01:35:48,600
♪ we gaan zitten ♪
924
01:35:48,680 --> 01:35:53,600
♪ in tranen ♪
925
01:35:53,680 --> 01:36:00,640
♪ en roepen u naar het graf ♪
926
01:36:02,600 --> 01:36:07,520
♪ rust zacht, rust maar zacht ♪
927
01:36:07,600 --> 01:36:13,320
♪ rust zacht, rust maar ♪
928
01:36:13,400 --> 01:36:20,320
♪ zacht ♪
929
01:36:20,840 --> 01:36:22,520
[muziek sterft weg]
73635
Can't find what you're looking for?
Get subtitles in any language from opensubtitles.com, and translate them here.
Afrikaans
Akan
Albanian
Amharic
Arabic
Armenian
Azerbaijani
Basque
Belarusian
Bemba
Bengali
Bihari
Bosnian
Breton
Bulgarian
Cambodian
Catalan
Cebuano
Cherokee
Chichewa
Chinese (Simplified)
Chinese (Traditional)
Corsican
Croatian
Czech
Danish
English
Esperanto
Estonian
Faroese
Finnish
Frisian
Galician
Georgian
German
Greek
Guarani
Haitian Creole
Hausa
Hawaiian
Hebrew
Hmong
Hungarian
Icelandic
Indonesian
Irish
Italian
Japanese
Kazakh
Kinyarwanda
Kirundi
Kongo
Korean
Krio (Sierra Leone)
Kurdish
Kyrgyz
Laothian
Latin
Latvian
Lithuanian
Luganda
Luo
Luxembourgish
Macedonian
Malagasy
Malay
Maltese
Maori
Mauritian Creole
Moldavian
Mongolian
Myanmar (Burmese)
Montenegrin
Nepali
Norwegian
Pashto
Persian
Polish
Portuguese (Brazil)
Portuguese (Portugal)
Quechua
Romanian
Romansh
Russian
Samoan
Scots Gaelic
Serbian
Sesotho
Setswana
Seychellois Creole
Shona
Sindhi
Sinhalese
Slovak
Slovenian
Somali
Spanish (Latin American)
Swedish
Tajik
Tigrinya
Tonga
Turkish
Turkmen
Ukrainian
Uzbek
Vietnamese
Welsh
Wolof