Original subtitles

Ola, boas tardes. Onte os céus estiveron prácticamente despexeados. Únicamente

houve algo de nubosidade o peda costa norte, nubosidade que hoxe podemos decir

que xa desapareceu. As temperaturas tamén anunciábamos que iban a sufrir un

iseiro descenso e así foi. Así como están a ver neste listado, ontem, dentro

das máximas, a temperatura máis alta foi para Vigo con 15ºC e as temperaturas

máis baixas para Lugo con 2ºC e para Ourense con 1ºC tamén.

Como ven neste mapa de Isobaras podemos decir que a situación pouco variou, xa

que temos unha vez máis situado anticiclón por riba de nos, pero xa está

situado en unha posición bastante máis soleste que a de onte.

Así pois, iso quere dicirse agora a vista deste outro mapa que hoxe van

seguir os céos prácticamente limpos en todo o país galego. Os ventos zoarán do

leste, norleste, frouxos a moderados e as temperaturas van experimentar un

lixeiro ascenso a lo menos as máximas.

En canto a información do mar para esa tarde noite, pois temos que falar que na

costa da Cantábrica os ventos zoarán do leste con forza 3 a 4.

A visibilidade será boa, os ceos estarán despeseados e a verá marexada.

Por la contra, na costa oeste, os ventos zoarán do leste con forza 2 a 3. A

visibilidade tamén será boa e os ceos estarán limpos, pero a verá maruxía.

Fagamos agora un adianto para a mañan Benres, onde os ceos van seguir unha

situación moi semellante. Os ceos estarán despeseados e as temperaturas

van ser moi semellantes.

Oxe, queremos facer tamén un adianto de cara ao sábado e ao domingo, xa que a

situación pouco vai variar. Seguiremos baixo a influencia do anticiclón e todo

parece indicar que os céus van seguir despeseados tanto un día como outro e as

temperaturas agradables.

Así pois, polo de agora, máis nada. Boas tardes.

Ola, boas tardes.

Onte os teos estiveron prácticamente despreciados, únicamente houve algo de

novosidade o peda Costa Norte, novosidade que hoxe xa desapareceu. As

temperaturas xa anunciábamos que sufrirían un lixeiro descenso e así como

están a ver, onte dentro das máximas a temperatura máis alta foi para Vigo con

15ºC e as noites máis frías para Lugo con 2ºC e para Ourense con 1ºC.

Pero vexamos xa cal vai a ser o pronóstico. Como ven, neste mapa de

Ixobaras seguimos baixo a presencia do anticiclón, que hoxe podemos decir que

xa está situado un pouco máis o leste. Sen embargo, a situación non vai a

variar demasiado.

Así como ven xa agora a vista deste outro mapa, hoxe van seguir os ceos

despexados ou pouco anubosos. Os ventos zorando leste, nor leste, frouxos a

moderados. E as temperaturas sufrirán un lixeiro aumento.

En canto a información para o mar para esta tarde de noite, temos que

distinguir entre a costa norte, onde os ventos zoarán do leste con forza 3 a 4,

a visibilidad de Xeraboa e Osceos estarán despeseados e haberá mare xeada,

da costa oeste, onde os ventos zoarán do leste únicamente con forza 2 a 3. A

visibilidad de tamén Xeraboa e Osceos estarán limpos, pero haberá maruxía.

Falemos agora do que vai pasar mañán venres. A situación vai ser moi

semellante a de hoxe. Os céus estarán despeseados en todo o país galego e as

temperaturas, alo menos as diurnas, van ser bastante agradables.

E hoxe imos facer ademais un adianto de caro ao sábado e domingo para que podan

ir facendo os seus plans.

É de esperar que os céus, ambos os dous días, estean secos e o tempo soleado.

Así pois, que o disfruten. Boas tardes.

Vel aquí Monterroso, nas terras de Ulloa, na provincia de Lugo.

Se alguna data hai que escoller o longo do ano para visitar esta vila, é a do

día de todos os santos, o primeiro do mes de novembro, no que se celebra a

Feira de Santos, unha das máis famosas de Galicia.

Se vosted visita este día Monterroso, poderá vivir o espírito da feira,

daquelas bellas feiras de Galicia que, ainda coas lógicas transformacións que

os tempos impoñen, Nunca a morrer.

O Monte Rosso habitual, pacífico, podemos verlo calquero outro día do ano.

Este é o Monte Rosso. Monte Rosso, cicáis, parece querer significar o seu

nome.

Coídase que naceu dunha vila romana e que a romanización foi moi forte en toda

esta comarca.

Estas terras foron condados xa no século VI.

Aquí loitaron os reis Lamiro de León e Bermudo de Galicia.

Aquí guerreou Dona Urraca.

Aquí, en fin, casas, castelos, pazos, igrexas, falan nos de longa

vida nunha terra bondosa e con constante presencia nas páxinas da historia de

Galicia.

dunha comarca eminentemente agrícola de Gandeira. Clabao no centro escográfico

de Galicia, ten unha extensión de 128 km2, 30 parroquias e 98

núcleos de población.

A importancia de Monterroso ven motivada principalmente as

feiras que mensualmente se celebran un día un de cada mes.

Falando das feiras, Pois eu creo que as feiras de Monterroso poden se considerar

como as máis importantes da región galega. A feira data aproximadamente do

ano 1670.

É das poucas feiras que quedan sin ser mercado gandeiro que non

decaeu.

Porque a feira de Monterroso é unha manifestación mercantil e industrial

importantísima. A prueba delo é que desde fai moitos anos

visitan os gandeiros de Zaragoza, de Castilla,

por suposto, de toda a región galega.

A importancia das feiras, sin desmillorar unhas das outras,

hai alguna que se pode considerar máis importante.

E eu creo que, en fin, que non se pode negar que é a base

de economía do municipio, principalmente da Vila.

O primeiro de cada mes é data moi importante para a economía, para a vida

de Monterroso.

Pero o primeiro do mes de Santos é a ocasión agardada durante todo o ano.

Aquí viñemos a víspera do gran día, o 31 de outubro, para ver os preparativos e

comprobar como Monterroso se transforma, como se viste de feira.

Hay que remontarse ao 1450 para atopar os antecedentes máis remotos desta

feira. Nun campo moi árido, nun campo prove, celebrabase un

mercadillos que máis tarde chamause a Feira Bella. Hasta a mediados do siglo

pasado que pasou a ser a feira onde hoxe está instalada.

E diante da capela do Pazo de Salgado xa se formaron

unhas reunións semanales que se chamaban os...

os mercadillos de Santa Lucía, cuis mercadillos hoxe desapareceron.

A final do siglo pasado xa a feira, debidamente

organizada, o centro do povo colle

maior influencia, colle maior ventaxa, incluso para toda clase

de ganadeiros, gandeiros, non somente estes, senón os que viñan a fazer feira.

Logo, no 1919, xa aperce a primeira carretera que chega a

Monterroso. E hai un caso curioso, xa que o primeiro automóvil, que era un

coche misto da empresa Montaña de Lugo, é o primeiro coche que fai o servicio á

feira para lavar candeiros ou lavar outra clase de xente.

E así foi nacendo pouco a pouco a feira, hasta que colleu un carácter, por

decirlo así,

non digo mundial, pero sí digo un carácter en toda a Península Ibérica.

Nos, que ali estivemos, quixemos que vostedes viran tamén o que ali pasou.

As mellores feiras de Galicia celebrabanse ou na primavera ou no

outono.

Era o tempo en que os traballos do campo permitían un descanso.

Porque a feira era todo eso.

Tempo de mercar, tempo de vender, tempo de parrafear, tempo de lecer, feira

-festa ou festa-feira, onde logo de vendelo gando ou calquer producto da

terra, mercabase o preciso para a casa.

Comíase e bebíase ben.

E se se cadraba, O romate festa.

Imos ver canto desto queda na feira de Monterroso.

Isto era o que verdadeiramente caracterizaba as feiras, a presencia do

gando. Oxe, sen dúbida, menor, moito menor, por mordos matadeiros que van

mercar ás casas coa comodidade que esto supón.

Pero sempre queda quen quere ver, de verdade, os precios do mercado e tentar

a sorte de conseguir mellor precio polo seu gando.

Porque comprador e vendedor poden non ter moi claro o precio vixente en cada

momento e tantearán para saber como está a feira.

E logo decidirán.

Pase niñamente, eso sí, con regateos e conversas, hasta pechalo trato.

O gando menor e outros productos do país semellan ser cousas de mulleres.

Alomenos, elas son as que casi sempre acoden ás feiras con pitos, coellos,

caza, ovos, queixos. O seu producto será invertido en cousas da casa.

Neso, xa se sabe, que mandan son as mulleres.

Desde hai xa ven anos, a maquinaria convirteuse nun dos eixos das nosas

feiras.

Tamén, claro está, da de Monterroso. E ten zona de ser boa feira, tanto polo

material exposto como pola cantidade que reflexan as ventas ano tras ano.

E como non podía ser menos, tamén aquí xurdiron por centos eses postos de

mercados e feiras onde se pode mercar de todo, para todo e para todos.

O que antes se chamaba quincalla, hoxe tradúcese en aparatos de radio ou pilas,

reloxios ou bolígrafos, e zapatos, xoguetes, prantas, figurinhas para a

casa.

E claro está, o pulpo ou polvo, elemento insustituible na nosa gastronomía

festeira. E a feira ten moito de festa.

Pulpo ou polvo xa hora cocido en caldeiras de cobre con lume de leña, con

amor artesán, e cortado cacho a cacho.

nun rito case religioso e aduiado con pemento ben picante e sal gorda e posto

nun prato de madeira.

Aí está a nosa meirande lección de gastronomía. Quen sabe apreciar esto,

aparte de todas as teorías posibles, é un rei da gastronomía. Eso hubo de

verdade vira a feira.

Pero non nos adiantemos.

Ainda temos que ver máis da feira de Monterroso antes de falar de comer.

Aí temos un campo da feira con tradición de séculos.

As feiras a querían para celebrarse campo libre, zona aberta. As casas...

foronse achegando e as feiras acomodándose a recintos cada vez máis

pequenos, máis apretados.

Certo que tamén as feiras iban a menos.

En Monterroso non é ese o caso.

A feira vai a máis.

A feira de Monterroso, a feira de Santos, segue a cumplir o bello papel da

feira. A relación entre xentes que só se ven de cando en cando, en momentos

importantes da vida.

Non hai que esquecer as dificultades de comunicación no noso país.

As feiras eran puntos de encontro. Os nenos para soñar, os novos para

mocear, os bellos para lembrar.

Feire H, fixeche boa feira, eran as preguntas de rigor.

Xa se sabe aquel dito de que cada quen fala da feira, como lle foi nela.

Monterroso sigue sendo un bon lugar para xercelo mecanismo da intelixencia, da

pacencia, da visión comercial no regateo.

Douche, doce mil pesos, ningún máis.

Home, non has ter palabra de rei Partiremo la diferencia si che parece

Eran estas frases de rigor e ainda o son Tira e afroxa, axuste e compón

Que escola de comercio foron e son as nosas feiras

A potra...

Mandei para 22, 500.

Vais a dar 23 e ele vai a quitar outro.

Ele vai a que te mando eu. Cando perda, que eu creo que a perda. Ai que lhe a

dar.

E logo molla a palabra.

Palabra dada é como escritura feita.

A palabra hai que mollala para celebrálo.

Palabra mollada, trato pechado e todos contentos.

Agora sí, agora podemos falar xa de comer.

Pechado o trato, feitas as demais feireadas, podes xa tranquilamente ir

comer la merenda. O xandá.

Pan, viño e pulpo era o triángulo perfecto. É o triángulo perfecto que se

pode convertir en cadrado. Pan, viño, pulpo e cachelos. Que mellor remate para

unha boa feira.

E se a feira non foi boa, boa será se ben remata.

Que aproveite.

O povo de Monterroso vive a feira con total intensidade.

Nun é estrano, é o mellor día comercial do ano.

Pode ser día festivo, pero a banca funciona a pleno rendimento, o mesmo que

todas as oficinas, os comercios.

Montegroso vive un frenesí imposible de soster máis dun día, inconcebible no

resto do ano.

É o gran día dun povo que naceu para o comercio, pero que sabe dosificar,

concentrar as súas energías e os seus esforzos.

Hoxe é para nós o día máis importante do ano.

A Feira de Santos de Monterroso non ten fronteiras, non solamente conocida na

región galega, senón en moitas regións españolas.

Que se pode dicir da Feira de Santos?

Eu creo que está todo dito, non obstante, é conveniente recordar que é

unha manifestación mercantil e industrial máis importante de Galicia.

Eu coido que dentro da nosa región...

Non hai feira que se pode igualar e, por suposto, xa non millorar.

O caír da tarde a feira remata. Vai esmorecendo pouco a pouco.

E Montarroso volta pouco a pouco tamén a case tranquilidade dunha feira habitual

das de permeiros de mes.

Esas importantes ocasións, sí, para o comercio, pero que nunca se poderán

parcer. ás feiras de santos.

Cando o campo galego se prepara para o descanso do inverno, cando os traballos

xa deixaron de apurar, cando os días son máis curtos e a colleita está na casa, é

tempo de festa ou feira. É tempo de feira ou festa.

É tempo de ir a Monterroso.

Ten que ser, recorden, o día 1º de novembro, o día 1 do mes de santos.

Se ali acoden será como un encontro coas bellas feiras que nunca han morrer

porque souberon adaptarse o que os novos tempos exixen.

Será como un bautismo ou unha confirmación de galeguidade pola

recepción das mensaxes e dos símbolos.

Será un reencontro coa Galicia esquecida, coa Galicia de sempre,

que sin querelo ou sin sabelo.

Levamos todos dentro de nós.

Moito hai que falar desta terra, no Geira de Ramoín, cunha historia que

comenza con eremitas contemporáneos dos da Tebaida, en a que hoxe viven moitos

homens que son héroes desconocidos, os saciadores de novelas que non se

escribiron.

Este mandado que Florentino López Cuevillas deixou escrito no prólogo para

o libro de poemas Reveirán a Osil, de Xosé Fernández Ferreiro, Necesariamente

atero seu comenzo nesta paisaxe ribeirana do río onde o xil se fai

sagrado, coñocida e xada bondo a acuñación de Riboira Sacrata para esta

parte do canle do río, precisamente polo que nesta comarca de Nogueira de Ramuín,

na provincia da Urense, abondaron os eremitorios e cuyo centro foi e sigue

sendo o mosteiro de San Esteba de Ribas do Xil.

Mosteiro que mantén agachado entre Carballeiras e Soutos de Bellos

Castiñeiros, un complexo monumental que deixa embelezado a quen ali chega, como

noutros tempos debeu deixar aos bispos que, despois de renunciar á súas sedes

episcopais no século X, decidiron retirarse na soedade deste mosteiro,

feito que, como se ve, é lembrado en labra heráldica.

Dicir que este mosteiro é un dos conxuntos máis importantes das terras de

Ourense, cos seus tres claustros de distintas trazas e estructuras,

xustifica sempre a repousada ledicia de ollar estas pedras traballadas polos

nosos canteiros.

Saindo por unhos intres deste mosteiro, pero sin deixar esta terra de Nogueira

de Ramoín, onde os penedos graníticos que tan ben dan soporte físico e

elementos fundamentais ca súa forma de meda a estética da paisaxe galega,

hai outro mosteiro, o de San Pedro de Rocas, do que se di que a súa

orixen remontase aos séculos VI, no que as formas naturais do rochedo Mai la

bella arquitectura cristiá engadida fundense en perfecta síntese como

querendo vencellar ou bautismar o suposto culto litolátrico que os nosos

antergos tributaron ás pedras e ás árbores segundo o anatema que na

decorrección e rusticorum formulara o San Martiño Dumiense.

As tres capelas primitivas que aparecen abertas na pedra da vertente do monte

Posiblemente aproveitando cavernas prehistóricas de antiguos pobladores da

comarca, mostran a súa importancia arqueolóxica do mesmo xeito que as

sorprendentes sepulturas labradas nas penas existentes no lugar destinado a

cemeterio dos monxes.

A originalidade da rocha, utilizada como campanario, coroa o conxunto rodeado

todo el nunha paisaxe de declive montesío.

Pedra desta paisaxe...

que ainda encontrarían outras mans medievais para labrar esta peza que se

conserva e llada na igrexia de San Estevo de Rivas de Sil na que están

esculpidos Xesús cos seus doce apóstolos.

Deixaron os canteiros destos mosteiros algún rasto da súa ambulancia por estas

terras máis que esta seña de identidade a matrona que sostén a escuadra a mairo

compás tallados na sillería do coro e que responde á alegoría deste gremio

desde que se constituiu no medioevo?

Si algo deixaron, o que un supoñer, foi o xeito de guardar con segredo a súa

xerga do oficio, para os canteiros o verbo dos arxinas, e que para os

afiadores e outros ambulantes foi o barallete.

Non é como limiar deste programa,

dedicado ao Barallete, poñíamos o mandado de Florentino López Cuevillas

dun prólogo a un fato de poemas que escribeu Xosé Fernández Ferreiro.

Se chamaba Ribeirana do Sil, non? Si, de 1952, moitos anos xa. E ti, Polo, como

limiar desta outra obra tua da que falaremos xa rapidamente, moito hai que

falar dunha historia que comeza con eremitas contemporáneos dos da Tebaida.

Eu ilustrei isto cos mosteiros que tedes o concello de Nogueira de Ramoín, de San

Estevo, de Rivas de Sil e de San Pedro de Rocas. Si, pero eso non pertenece ao

concello, pero casi estás. Pero está na comarca, na comarca de Nogueira.

Que che quería decir?

Tu crees que poda ver se os canteiros que labraron aquelas pedras, poda ver,

eles tiñan o segredo do seu oficio tamén co seu latín dos canteiros, o verbo d

'Arxinas. Ti crees que enlaza co Barallete ca fala dos saciadores?

Pois eu penso que sí, porque todas as xergas que existen, e de meais, pois

todas teñen moita semellanza, e incluso moitas recollen palabras das demais,

non? O Barallete ten palabras do latín dos canteros, o latín dos canteros ten

palabras do Barallete, e ade outras, como do Caló, o Barallete incluso ten

palabras, anquilute logo variadas, do vasco, do inglés, do

portugués...

O castelán é do propio catalán.

Esta fala dos afiadores que incluso lle quise chamar a Chaira dos Caicoas, teño

entendido. Cando fixen a novela, eu sempre teño problemas con o título da

novela. En principio era a Chaira dos Caicoas.

Caicoas era un barallete deus ou ben o propio afiador.

E Chaira é terra.

Chaira é terra tamén é un barallete. Pero logo tamén pensei en ponerle os

Caicoas, un nome que lle gustaba moito, un tío que lle gustaba moito.

Aí saía Azpardo, que foi que meditou.

Pero logo, non sei, parecía que sonaba así un pouco a cousa bella, non? Que a

xente non iba a querer moi ben, non iban a ser moi ben, pero non iban os tiros.

Entón, despois, unha cousa un pouco máis realista, máis concreta, foi cando lhe

puse a saga dun afiador. Que é o que, en definitiva, non?

De onde ven este... O barallete. O barallete. E ti que pensas?

Pois o barallete non se sabe. Donde ven unha lingua? Como nace unha lingua?

É unha cousa de moitos séculos.

É moi difícil que se vai trabalhando pouco a pouco. Penso que pasa que a

todos os idiomas e a todas as xergas.

de palabras que se van unindo a moitas veces, son palabras dun idioma concreto

que se van variando dentro da necesidade que os afiadores tiñan de falar entre

eles sin que fueran entendidos.

Dentro desa conversa, desa ambiente, algúnas palabras que fora desa ambiente

non tiñan sentido, nesa ambiente, falando entre eles, sí que o teñen, eles

mesmos cullían o significado, aunque fuera unha palabra distinta. É unha cosa

moi curiosa esta, non?

Pero como nace o barallete?

Como nace o latín dos canteiros?

Ou dos festeiros?

É moi difícil de dicilo, como non sei o castelán, como non sei o galego.

É moi difícil de saber como se fixo iso, como se foi formando. É unha cousa de

tempo, de anos, de cantamento das palabras, e era unha peneirada hasta que

acaban chegando a un cúmio que pode ser iso do barallete que se está perdendo.

Porque non hai máis que o estudio que fixo, o 26, o 6.

Pero os afiadores que hai, que xa non hai, xa non o falan.

Pois cos que quedan aquí en Nogueira... Ni no falan, ni no entenden, vamos. Pois

cos que fai, cos que quedan aquí en Nogueira, creo que vou axuntar a tesou

catro para ir a Pacios e falar con eles debaixo dunha carballeira, polo menos,

para que todos oipamos o que queda do barallete e como sona este argo dos

afiadores. Pero unhas palabras saben as moitos, pero así, un buquebulario amplio

que son 900 palabras, me parece, pois non hai nadie que a saiba hoxe.

É curioso e embargante que aquí nesta terra de Nogueira de Ramoín a pedra fixo

se roda ou tarazana trocándose en nai de homens en camiño emigrantes para todo o

mundo cun oficio que xa no século XVII un pintor ourensán como Antonio Puga

inmortalizou neste cadro que hoxe figura no Museo do Arbitax de Leningrado.

E dende entón, dende que a pedra se fixo roda ambulante Nogueira de Ramoín

convirtiuse en chaira que, en barallete lingua dos afiadores, terra.

E para eles, a súa terra nai.

Por iso, no Vintra, capitalidade de Nogueira, mantén ergueito este monumento

o afiador obra de Buciños, no que se fai inevitable a referencia poética do

romance do afiador enamorado.

de Serafín Gómez Pato.

O afiador namorado fixo do chifro un coitelo, sete notas en escala,

sete aguzados aceiros, e fixo sete feridas no corazón do silencio.

Aplausos

O que é

que

é

isto?

Boas tardes.

Saben que se hai esta xuntanza de naceiros, de naceiros de afiadores, xa

nos explicarán logo de onde está a palabra naceiro, é porque

Queremos dedicarle este programa, vostedes saben o ben, a fala peculiar

que tueron sempre os afiadores, os naceiros. Eu non lhes vou a preguntar se

me queren de mutilo, porque ao mellor non sei se valdría po oficio. Despois

que chispa, po mutilo.

A me ser moi largaño, po mutilo.

Pero...

Houve chispa para xuntar a cinco naceiros que xa non é tan doado facelo,

non? Xa se teñen xuntado máis. É máis, é verdade.

É máis xuntos. É boas pándicas que teñen tido. É que importar. Os que mecen dun

ladete é do outro.

E o naceiro non meche.

A quen non veira de Ramoín teñen se xuntado así, non?

Non, non está feeno.

Non está feeno, non vi cortio.

Non vi queque.

Nos vicanca, nos, hombre. En a xaire, en a xaire tamén. Candera xunteira por día

todos os santos. É verdad.

A día argané que compatúas hasta caír de pildi.

Compatúan. E mouga... E mouga de varil. De varil. E no faltaba a caxucha e o

lacón. Ix era... Ix era para rebater a música toda. Ix era para engrazar a

caxarela.

E despois a gaurra me dos collas.

É que non me ímos dicilo como a vela. Ustedes son millóns e non creen o que

está falando non. É a realidade todo. Señor Manuel, hasta ahora o que entendín

é o que dixen vostede.

Quere dicir algo do que dixeron eles, porque eso está vos escoitando o

barallete, non? Ah.

Que dixeron? Dixeron algún inconveniencia ou non?

Non, non dixeron nada. Os que falaron ir ese todo está todo ben falado. Pero é un

barallete, claro.

Por eso vamos a traducirlo todo.

O arganete. E que tras patúas.

Pois, o arganete é o batalado.

As patatas, as caimonas, as cebolas.

E o corrente é o aceite.

O aceite é o corrente. E así sucesivamente.

Para que a xente que nos este escoitando e vendo no programa

Señor Manuel, vostede, por suposto, chamase señor Manuel, vostede, seu nome?

Señor Manuel. Señor Manuel.

Señor José.

Señor José. Antolín González de Adargas.

Antolín. Francisco Soto Álvarez. Francisco.

Canto tempo fai que non salen, que non van da ambulancia?

Carroda, fora de... Todos son de Noveira da Ramoín, non? Todos, sí.

Canto fai? Porque, tristemente, non sei se tristemente ou felizmente, é unha

profesión que xa vai acabada, eh?

Eu hai de acertar, eu tiño a perna direita e non pude salir máis carroda. E

tiño unha casa.

Ambulancia acabou.

Ambulancia acabou, xe. Pois, por vida que non podía pedalar.

Señor Francisco, usted, canto tempo fai? O grama é de 20 anos.

Máis de 20 anos que non fumeu. A ver, houve 25 anos. E

isto quer dicir que xa non hai en Nogueira

de Raboín ninguén que salga, non?

Desde o ano 63 xa non volvímos a xa. E que veciños nosos non hai ninguén? Non.

E hai dous en Farmontau.

Farmontau hai dous. Están a xa? Si.

Os é do Pedrinho e o Casimiro.

Están onde queren, andan por vivo, andan por vivo con ela.

E que acabou con isto? A súa desapresión?

Non, acabou.

Eu porque partí a perna, senón ainda hoxe andaría con ela.

Eu acompanhado da miña roda que foi toda a miña vida a miña compañeira, que

votei moitos anos de compañeira con ela.

E tiña a muller na casa, pero a miña roda era a compañeira.

Eu tei moitos anos e tei a compañeira a roda. A muller estaba na casa.

E eu en Portugal.

Por certo, este era unha dos lugares onde máis iban a Portugal, non?

Por aquí todos.

Os de Nogueira todos iban a Portugal? Non, non, non.

De Loña, bueno, non sabemos non. Pero de Loña, de Quim Paz, xa andaba a propunha

de Coruña.

Precisamente, non xa non iba a Portugal. De Ixtremarbellos, sí. De

Ixtremarbellos, sí. De Ixtremarbellos, sí. De Ixtremarbellos, sí.

De Ixtremarbellos, sí.

De Ixtremarbellos, sí.

Pero, o elexir Portugal era por unha razón especial, era porque había maior

mercado? Si, eu ando para aquí por Galicia, desde 12 anos, que fun por aí

de Caracanga, Semuaña, Bueu, Marín, e todo por aí esas partes de aí, e

despues, da que tiña que teñen do servicio, fun a Lisboa, nunca fora, e

fun a Lisboa.

Xa comenzaron de nenos, non?

Estes xa foron de pequenos partidos.

Eu foi despois de vir do servicio.

O señor Manuel hasta foi a México.

Eu fui a México, sí, sí.

Tres anos coa roda en México.

Eu teño orgullo de dicilo, porque eu a pedra da roda, a minha roda

fala conta que é unha fábrica de dinheiro.

Onde este unha roda, unha hombre nunca está en...

Falta de cuartos, nunca.

Roda unha fábrica de dineiro, pronto, porque non facemos moitas cousas, non é

só bafilar, arreglar paraguas, arreglar porcelanas, arreglar deses

barreñones de barro, que está aquí el aparato con que se levantaban os

clavos para unirlos. O que non me verás

dicindo é que en México falaba barallete.

Entre nós, sí, tamén había os que estábamos.

Había más desafiadores que vos? Sí, sí, había varios.

Había lateros ali. Había de todo, de aquí tamén, de por aquí, de Mundín, de

Santa Cruz, de Santa Cruz, de San Miguel, de todo este contorno había ahí.

Había moitos, varios.

Había moitos.

En que circunstancias falaban vostede fundamentalmente o barallete? Porque

isto non falaban comunmente, non? Pero cando se xuntaban isto era porque había

que agarrar algún segredo, había que... Os paisanos non se entenderan o que se

falaba. Hasta botando a partida. Hasta subando as cartas.

Sería moi importante o barallete, non?

Cada carta tiñe un nome diferente.

Se van dos cartas, é o... É o bárbaro.

Vivelos, vivelos, é justese. É justese. Faiña, faiña. Faiña.

Estas dúas.

Colantas.

O caballo, o mellor o veiro, o do boiño, o dos toxos. O tres, o barro do mireu. O

veiro, o caballo, o sinado, o rei, o xivas.

A lea.

A xota, a cigota.

A lea.

O barallete, o barallete, esta má este xeito de falar, non?

Xa aprendían desde nenos porque o haciador, o naceiro, vamos, o

gobernador, non iba solo nunca.

Vostedes iban solos ou levaban seus fillos ou... Os mutilos eran os

rapaciños que iban con naceiro. Os pais, os pelgos, os fillos. Os pelgos, os

fillos. Os pelgos, os fillos. Os pelgos, os fillos. Os pelgos, os fillos. Os

pelgos, os fillos. Os pelgos, os fillos.

Os pelgos, os fillos. Porque non era fillo, mas era un vizinho que queria que

llevasse. O meu é levavo, para aprender algo, a vida.

Aprendían o oficio de vivir, non? De vivir deste xeito. As medias, aprendían

a salir fora da casa, e andai a arfolar, poneli unha tiseira, unha paraua mal

arreglada, tiseira mal afilada.

Pero aprendía a salir da casa, aprendía a mirar por aí que hai casas, e por aí

tamén, e por aí tamén, e á noite hai que pedir onde dormir.

Ou hai que mirar por aí a ver se hai algún choio. É, é, é, é, é, é, é, é, é,

é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é,

é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é,

é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é, é,

é, é,

Según, non?

Por exemplo, agora vai comenzar a época, estamos grabando este programa

o último día de setembro, non? Quer dicir que vai comenzar, Raúl, se non

comenzou xa a vendima.

Esta era unha boa época para vostedes, non?

Que son de Pacios, que é onde estamos agora, non?

Querer botar milla hasta a Páscoa, ou eso, millón de milla.

O xa que estaban como seis meses fora, non?

Estaban medio ano fora e logo volvían a casa.

O estar en Portugal teñen que botar máis de seis meses.

durante anos, non perdían a risa. Xa, xa, xa. Entón, había que votar seis

meses, xa que for a seis meses e un día. Xa, xa, xa, xa. Ou se pode pasar

clandestinamente, agora non sei que... O turista, o turista, o turista non podía

pasar. Xa, xa, xa. Entón, é que tinha que votar polo menos seis meses e un

ano. Non sei que por onde andábamos.

Non sei que por onde andábamos. Pois tamén era moi boa época esta.

Podía ir 20 meses, como non contássemos as cos seis meses.

Podías vinte veces a Portugal e vinte. Agora que para... Eso dependía, porque

unhos salíamos nunha época, outros salíamos noutras.

E outro, e outro, e outro, e outro, e outro, e outro, e outro, e outro, e

outro, e outro, e outro, e outro, e outro, e outro, e outro,

As molles daquí da aldea non son viciosas.

O traballo non lle deixaba culler vício.

Iban á roza. Elas que andaban traballando, non? Elas iban á roza,

araban, andaban nun monte Carvacas e non tiñan vício. E non era moito tempo para

os nenos que os acompañaban seis meses fora? Tambén se facían, non?

Bueno, ese era o medio. Ese era antiguamente. Agora, xa na miñeda, xa

non había rapaces.

Se aí iban á escuela, senón se levaban como se levaban antes de oito anos, de

nove, de oito anos xa por aí adiante.

Unho venden destampas, outros levaban o seu patrón para que lhe pedísen unha

taza de caldo e un cacho de pan para manter o patrón.

Levaban os repazinhos para manter o patrón.

Ainda que temos aquí mulleres detrás de nos que están escoitando, digan alguna

cousa das que teñan que decir entre vostedes, pero digan a un barallete que

queremos volver a escoitalo, que é unha cousa que se vai a perder.

Non, non,

é por escoitarnos.

Outra vez,

outra vez.

Porque tamén terían algún problema as veces cando se encontraban que apareixe

a Guardia Civil, non?

No, eso non había.

Entón ese cando funcionaba o barallete, está ben?

A ver, a ver, a ver, vamos coitado.

Sin permiso.

O labrego foi nalgaño, non?

Foi gaseño, foi gaseño.

Foi moi gaseo, si.

Os naceros nos pildamos a...

Ainda ven largado.

Ainda vemos ao mito, pero non se... Saliu, saliu.

A te encanta?

A te encanta, é formidable.

O caleiro, o caleiro, nada.

Ningú reto tampouco? Nada, nada.

Os agostinhos entervados? Nada, nada. Os morbes xirachas, nada.

Xirachas, xirachas, xirachas, xirachas, xirachas, xirachas, xirachas, xirachas,

xirachas.

Hai días que non hai suerte, porque non hai suerte non acompanha un.

Cando se comenzou a falar desta maneira entre vostedes?

Vende sempre, non?

E afiladores.

Bueno, este ten que ser un oficio nos que ten que haber, non sei, moitas

anécdotas que lles puderon pasar. Ah, antiguamente estaba a cacinos.

Cacinos. E negriñas.

¿Qué son caciños, negriñas e bisetes?

¿Hay alguna anécdota de eso?

Boas tardes, hoxe é un día grande para nós, os alumnos do Colegio Público

Eugenio López de C.

É un día grande, decimos, porque conseguimos a oportunidade de presentar

o noso concello. C a toda Galicia.

Nenas e nenos, donas e cabaleiros, este é un povo, unha bisbarra bondosa e

tristemente esquecida. Este é C a nosa casa, pero sempre que queira será de

vostedes. O noso objetivo é pois ofrecer a divulgación das nosas cousas, porque

unha imase vale máis que a mil palabras.

É o poder adicar a todos os veciños deste Concello este programa.

O noso colesio chamase Eugenio López de C.

Nel recibimos clases 708 alumnos de todas as parroquias do Concello, onde un

bon número deles son transportados a diario.

Estamos atendidos por 30 mestres.

No noso centro non estamos sobrados de material nin de dependencias. Co que

temos, imonos arranxando como podemos.

Pero xa que está aquí o noso equipo de traballo, queremos facer unha demanda de

cousas que non gustaría.

Queremos máis ordenadores, pois xa temos dous.

E iso porque un deles cañou nunha aluna deste centro nun premio literario.

Pois eu teña ganas de termos unha piscina climatizada para aprender e

praticar o deporte da natación.

Eu queria que houvera libros, moitos libros, de contos, de animais, de todo.

Ben, eu pediría que enxasen de cemento o campo que está de barro e logo ponen

outra pista para baloncesto.

Tamén queremos jardins con flores e árboles para a volta do conexo.

Queremos moi material deportivo e moitos oxos para o tempo libre.

Agora imos contar a historia do noso povo.

Mira que fermoso.

Ece, o meu povo.

Cheo de rúas estreitas onde eu paso o meu tempo.

Cheo de casas antigas.

Chea de xentes, de vida, de cousas, de todo.

Cando saio da miña casa, miro ao meu redor.

E beso as fontes, as árbores, os pasaros, a ledicia.

C é un concello que ten 7.700 habitantes e abrangue unha extensión de 52,5

km2. As parroquias que o forman son a de Meixenda, Brens, C, Pereiriña,

Lires e Toba.

Grande parte das súas xentes viven dos seus traballos nas empresas, entre as

que destacan a factoría de ferroeleccións e carburos metálicos, os

astreiros de Sicar, adicados á construcción de naves e buques de ata

2000 toneladas e outros.

A Vila de Cé é unha das pobolexións máis antigas de Galicia.

Contase que foi habitada pola tribo dos Nérios ata a chegada dos Romanos.

Os Nérios fónose, pero deixaronos a súa cultura castrexa.

como os cartros atopados e o tigrexe de San Adrián de Toba e a localización

doutros. O atractivo deste concello de Cé relócemos no verán coas súas fermosas

paisaxes. A xente pode relócarse de dedicia nas súas praias.

O que eu quero dicir, o que eu intento explicar, é que Cé é, sen dúbida, o

povo máis maravilloso do mundo, o máis grande, porque Cé, Cé é o meu povo.

Todo este terreo que vemos en o que agora nos atopamos foi gañado o mar.

Antes, fai tan só trece anos, había unha grande ría.

Nel está un edificio do Concello, centro de saúde e facenda.

Connosco está do Manuel Castro Castro, alcalde de C, para quen temos preparado

unha entrevista.

O presentase alcalde, quero que máis desexaba facer por C.

Pois mellorar o tema sanitario, facer un plan de saneamiento e traer a televisión

gallega que se podera ver no municipio.

Ten proxectado algunha mellora para o noso colesio?

Pois si, teria moitos proxectos, por iso depende da Consellería de Cultura.

Que proxectos ten pos nenos?

Crear moitos parques dentro do municipio e ademais crear unha piscina na zona do

Fornelo, que se usted dá os terrenos, obras del puerto.

O paseo do recheo é moi bonito, pero gustaría nos que tivese árbores e

xardins coidados, e se pode ser con moitas flores.

Agora díganos, que pesa facer no recheo?

Está ante todo, está previsto preparar os xardins todos do municipio, e na zona

do recheo plantar árboles adecuados para esa zona e plantar plantas.

Dentro do plano de urbanización cae no recheo levarán moitas zonas de xardins e

parques e zonas destinadas para xogos posnenos.

Señor Castro, rematamos a esta entrevista, pero queremos que sexa cunha

mensaxe súa para todos os que facemos C.

Eu sou moi ambicioso para o pobo de C, espero que a xente que está ajudando

a gobernar o municipio de C, pois que seja consciente que deixen os temas

políticos a parte, os temas personales, deixen funcionar para melhorar o pobo

que a quem perjudique o pobo en consecuencia.

Agora imos velo vale Terra de Sena, de C, cunha mostra do seu folclore.

Sena é un dos primitivos nomes que se lle deu a esta vina.

Aló pola ano 1547, un veciño da vila atopou unha imaxe na ría, a Aparecida.

Soubose que un barco estranseiro foi atacado por unha tempestade, que só

calmou o tirar esa imaxe ao mar, que quedou refuxiada no medio dun xuncos.

Por iso, bautizaron máis tarde con nome de Xunqueira.

Para conmemorar o feito, ergueron de unha capela, que oxe é a fermosa igrexa

parroquial. Aquela virxe é oxe a patroa desta vila.

Nesta igrexa atúa agora a coral polifónica de C, formada por 20 voces

femininas e 17 masculinas.

Vai ser agora o ballet de amas de casa que enlle esfaga unha escolma das pezas

que interpreta.