Would you like to inspect the original subtitles? These are the user uploaded subtitles that are being translated:
1
00:00:02,891 --> 00:00:03,808
WOJNA DWÓCH RÓŻ
2
00:00:04,100 --> 00:00:05,433
HENRYK VI
WILLIAM SZEKSPIR
3
00:00:05,683 --> 00:00:06,891
Gdzie mój ojciec?
4
00:00:08,558 --> 00:00:11,725
Nawet na ten widok
me serce zamienia się w kamień.
5
00:00:13,141 --> 00:00:16,266
Pomyśl Małgorzato o zemście.
6
00:00:16,350 --> 00:00:19,641
To pałac strasznego króla.
7
00:00:20,641 --> 00:00:21,975
Zdobądź go, Yorku.
8
00:00:22,058 --> 00:00:27,141
Pozwólcie mi być królem całe moje życie.
9
00:00:27,225 --> 00:00:30,266
Będziesz królował w ciszy
w trakcie twego życia.
10
00:00:31,850 --> 00:00:34,433
Jakaż to krzywda dla twojego syna!
11
00:00:52,516 --> 00:00:53,891
Ach, ty nędzniku!
12
00:00:55,100 --> 00:00:58,725
Raczej mi dziewicą było umierać,
nigdy cię nie widzieć.
13
00:00:58,808 --> 00:01:03,600
I nigdy tego nie urodzić syna, niżeli
patrzeć, żeś się wyrodnym okazał ojcem.
14
00:01:03,683 --> 00:01:07,225
Gdybyś go kochał choć pół, jak ja kocham,
15
00:01:07,308 --> 00:01:09,891
gdybyś dlań cierpiał, co ja wycierpiałam.
16
00:01:09,975 --> 00:01:12,725
Gdybyś go karmił,
jak ja, krwią swą własną,
17
00:01:12,808 --> 00:01:16,141
krew swą serdeczną byłbyś raczej wylał,
18
00:01:16,225 --> 00:01:21,308
niż dał dziedzictwo surowemu księciu,
wydziedziczając jedynego syna.
19
00:01:21,391 --> 00:01:23,558
Przebacz mi, Małgorzato.
20
00:01:23,641 --> 00:01:26,516
Hrabia mnie Warwick i książę przymusił.
21
00:01:26,600 --> 00:01:28,475
Przymusił ciebie?
22
00:01:29,516 --> 00:01:33,433
Któż przymusza króla?
23
00:01:33,516 --> 00:01:35,558
Wstyd mi to słuchać.
24
00:01:36,558 --> 00:01:38,475
Tchórzliwy nędzarzu.
25
00:01:38,558 --> 00:01:42,516
Gdybym tam była, choć głupiam niewiasta,
26
00:01:42,600 --> 00:01:46,766
na dzidach raczej dałabym się ponieść,
niżbym się zgodziła na taki układ.
27
00:01:48,141 --> 00:01:52,600
Ale ty przeniosłeś życie nad honor.
28
00:01:52,683 --> 00:01:56,975
Widząc, co ty czynisz, sama się odłączam
29
00:01:57,058 --> 00:02:00,850
od twego stołu i twego łoża,
póki parlament nie uchyli aktu,
30
00:02:00,933 --> 00:02:04,141
co mego syna wydziedziczył.
31
00:02:07,141 --> 00:02:11,183
Lordowie, którzy przysięgli
na twój sztandar,
32
00:02:11,266 --> 00:02:15,225
pójdą za moim, skoro go rozwinę
na twoją hańbę.
33
00:02:15,308 --> 00:02:18,808
I na zagładę domu Yorków.
34
00:02:21,225 --> 00:02:22,516
Tak więc zostawiam ciebie.
35
00:02:23,850 --> 00:02:27,558
Stój, Małgorzato, słuchaj jedno słowo.
36
00:02:29,766 --> 00:02:32,641
Za dużo dotąd mówiłeś.
37
00:02:39,933 --> 00:02:43,683
- Choć nie jestem najstarszy, pozwól mi!
- Nie, jestem lepszym mówcą!
38
00:02:43,766 --> 00:02:46,808
- Lecz mam powody silne i dosadne!
- Co to?
39
00:02:46,891 --> 00:02:49,600
Czyżby synowie...
40
00:02:49,683 --> 00:02:50,975
poróżnieni?
41
00:02:52,141 --> 00:02:55,475
Czym ta kłótnia? Jak się rozpoczęła?
42
00:03:00,058 --> 00:03:04,600
Nie kłótnia, lecz lekka sprzeczka.
43
00:03:04,683 --> 00:03:06,100
O co?
44
00:03:06,183 --> 00:03:08,808
O koronę Anglii, ojcze, która jest twoja.
45
00:03:08,891 --> 00:03:10,266
Moja, chłopcze?
46
00:03:11,766 --> 00:03:14,141
Nie, dopóki król Henryk nie umrze.
47
00:03:14,225 --> 00:03:18,266
Wasze prawa nie zawisły wcale
od jego żywota lub od śmierci.
48
00:03:18,350 --> 00:03:21,141
Dziedzicem jesteście teraz,
więc wejdźcie w swe prawa.
49
00:03:22,891 --> 00:03:25,058
Jeśli Lankasterom chwilę dasz wytchnienia,
50
00:03:25,141 --> 00:03:27,725
pomnij, że w końcu prześcigną cię ojcze.
51
00:03:27,808 --> 00:03:32,850
Przysięgłem, że mu dam spokojnie rządzić.
52
00:03:32,933 --> 00:03:35,891
Gdzie o królestwo idzie,
wolno krzywoprzysięgać.
53
00:03:36,933 --> 00:03:39,058
Gotów bym tysiąc przysiąg złamać,
żeby rok panować.
54
00:03:39,141 --> 00:03:41,391
Nie! Broń was Boże
przed złamaniem przysiąg.
55
00:03:41,475 --> 00:03:46,225
A tak się stanie, gdy w otwartej
wojnie praw swych zażądam.
56
00:03:46,308 --> 00:03:50,100
Jeśli posłuchacie, wnet wam dowiodę,
że tak nie jest wcale.
57
00:03:50,183 --> 00:03:53,850
To niemożliwe, nie dowiedziesz, synu.
58
00:04:03,266 --> 00:04:07,266
Niczym przysięga, jeśliś jej nie złożył
wobec prawdziwej, uprawnionej władzy,
59
00:04:07,350 --> 00:04:12,600
co moc posiada nad przysięgającym.
Henryk jej nie ma jako przywłaszczyciel.
60
00:04:12,683 --> 00:04:16,558
A więc widzicie, że wasza przysięga
przed nim złożona
61
00:04:16,641 --> 00:04:20,391
jest czcza i lekkomyślna. Do broni zatem.
62
00:04:20,475 --> 00:04:22,891
Pomyślcie, ojcze, jaka to słodycz
w noszeniu korony.
63
00:04:22,975 --> 00:04:24,725
Po co nam zwlekać?
64
00:04:24,808 --> 00:04:28,766
Ja póty nie spocznę,
póki tej białej nie zabarwię róży,
65
00:04:28,850 --> 00:04:31,433
nawet w Henrykowego serca krwi ciepławej.
66
00:04:31,516 --> 00:04:32,808
Ryszardzie!
67
00:04:34,600 --> 00:04:35,641
Dosyć!
68
00:04:37,433 --> 00:04:38,933
Mój lordzie!
69
00:04:39,016 --> 00:04:40,600
Pomówimy o tym jeszcze.
70
00:04:40,683 --> 00:04:42,808
Królowa razem z północnymi pany
71
00:04:42,891 --> 00:04:44,725
w waszym grodzie pragnie was osaczyć.
72
00:04:44,808 --> 00:04:46,308
Zbliża się, milordzie.
73
00:04:51,641 --> 00:04:54,225
Edward i Jerzy pozostaną ze mną.
74
00:04:54,308 --> 00:04:56,850
Ryszard i Edmund, dołączcie do matki.
75
00:04:56,933 --> 00:04:58,850
Ojcze, zwyciężymy, nie lękaj się.
76
00:04:58,933 --> 00:05:01,183
Plantagenet!
77
00:05:01,266 --> 00:05:02,558
Chodź, synu.
78
00:05:02,641 --> 00:05:03,725
Edmund.
79
00:05:03,808 --> 00:05:06,100
Idź, Ryszardzie, idź za matką.
80
00:05:06,183 --> 00:05:08,725
W szyk ustawmy wojsko
i co tchu bój wydajmy.
81
00:05:37,683 --> 00:05:39,058
Idź do domu swej siostry.
82
00:05:39,141 --> 00:05:41,266
Nie oglądaj się.
Edmund i Ryszard podążą za tobą.
83
00:05:41,350 --> 00:05:43,183
Idźmy, Ryszardzie!
84
00:05:43,266 --> 00:05:44,350
Edmund!
85
00:05:45,850 --> 00:05:47,516
- Idź, matko!
- Clifford się zbliża!
86
00:05:47,600 --> 00:05:48,433
Idź!
87
00:05:48,516 --> 00:05:51,350
Zostańcie tu, moi panowie.
Ukryjcie się na chwilę.
88
00:05:51,433 --> 00:05:54,683
- Edmund! Ryszard!
- Idź matko, jesteśmy za tobą!
89
00:07:55,891 --> 00:07:59,016
Tyś płodem przeklętego księcia Yorku,
90
00:07:59,100 --> 00:08:02,558
który mi ojca zabił. Zginiesz więc.
91
00:08:02,641 --> 00:08:09,475
Nie jestem godnym zemsty twej przedmiotem,
mścij się na mężach, a mnie daruj życie.
92
00:08:09,558 --> 00:08:11,308
Biedny mój chłopcze, daremne twe słowa.
93
00:08:11,391 --> 00:08:15,766
Krew mego ojca zasklepiła przejścia,
którymi do mej wbiec mogłyby duszy.
94
00:08:15,850 --> 00:08:21,475
Widok człowieka z rodziny Yorków
dla mojej duszy furią jest piekielną.
95
00:08:21,558 --> 00:08:27,808
I w piekle żyję, póki jeden listek
na tym przeklętym zieleni się drzewie.
96
00:08:29,141 --> 00:08:30,141
Więc...
97
00:08:31,266 --> 00:08:33,016
Pozwól mi modlić się.
98
00:08:33,100 --> 00:08:36,350
Nim śmierć poniosę, pozwól mi się modlić.
99
00:08:36,433 --> 00:08:40,850
Do ciebie się modlę, Cliffordzie, litości!
100
00:08:41,850 --> 00:08:48,850
Litości? Ojciec twój
mojego zabił, więc giń.
101
00:09:09,475 --> 00:09:14,558
Plantagencie, przybywam!
102
00:10:02,727 --> 00:10:04,516
Plantagenet!
103
00:10:30,016 --> 00:10:34,350
Chodź, Westmorlandzie.
104
00:10:34,433 --> 00:10:37,600
Szał wasz do krwawszej
podpalam wściekłości.
105
00:10:37,683 --> 00:10:40,975
Nie myślę z tobą na słowa harcować,
106
00:10:41,058 --> 00:10:45,975
wolę ci oddać cztery za cios jeden.
107
00:11:27,475 --> 00:11:28,683
Stój!
108
00:11:31,433 --> 00:11:32,850
Mężny, Cliffordzie!
109
00:11:34,141 --> 00:11:38,475
Z tysięcznych przyczyn
pragnę przedłużyć życie tego zdrajcy.
110
00:11:41,975 --> 00:11:42,808
Chodź.
111
00:11:44,016 --> 00:11:48,391
Niech klęczy na tym gnoju tutaj.
112
00:11:57,225 --> 00:11:58,391
Co?
113
00:11:59,600 --> 00:12:00,725
Co?
114
00:12:02,683 --> 00:12:06,308
Więc to ty królem Anglii chciałeś zostać?
115
00:12:07,558 --> 00:12:11,183
Gdzie banda synów twoich, by cię poprzeć?
116
00:12:13,141 --> 00:12:17,850
Gdzie twój ukochany Edmund?
117
00:12:23,600 --> 00:12:25,516
Korona dla Yorków.
118
00:12:29,141 --> 00:12:30,766
Patrz, Yorku.
119
00:12:32,558 --> 00:12:35,641
Moją chustkę we krwi umoczyłam,
120
00:12:35,725 --> 00:12:39,600
którą waleczny Clifford
miecza ostrzem wytoczył
121
00:12:39,683 --> 00:12:42,016
z piersi twego wyrostka.
122
00:12:43,600 --> 00:12:49,516
Weź ją, by z twarzy łzy ciekące otrzeć.
123
00:12:53,016 --> 00:12:55,891
Skąd ta cierpliwość?
124
00:12:57,558 --> 00:12:59,433
Powinieneś szaleć.
125
00:13:01,933 --> 00:13:03,933
On ust otworzyć nie chce bez korony.
126
00:13:06,350 --> 00:13:10,641
Trzymajcie mu ręce,
gdy mu ją będę wkładała na głowę.
127
00:13:29,433 --> 00:13:33,016
Teraz jak król wygląda.
128
00:13:33,100 --> 00:13:38,600
Tak, to on zabrał tron króla Henryka,
129
00:13:38,683 --> 00:13:41,850
on został jego przybranym dziedzicem.
130
00:13:43,058 --> 00:13:49,766
Ale dlaczego wielki Plantagenet
ukoronowany przed czasem?
131
00:13:49,850 --> 00:13:52,225
Dlaczego złamał przysięgę?
132
00:13:53,391 --> 00:13:55,516
O ile pamiętam,
133
00:13:55,600 --> 00:14:01,350
nie prędzej królem pozostać mieliście,
ażby król Henryk podał rękę śmierci.
134
00:14:04,933 --> 00:14:10,600
Grzech to aż nazbyt nie do przebaczenia!
135
00:14:14,058 --> 00:14:18,058
Precz z tą koroną,
z nią razem precz z głową!
136
00:14:18,141 --> 00:14:21,766
To me zadanie przez pamięć na ojca.
137
00:14:26,558 --> 00:14:27,558
Nie, stój.
138
00:14:29,891 --> 00:14:33,016
Posłuchajmy, jak się modlić będzie.
139
00:14:36,641 --> 00:14:39,891
Wilczyco Francji,
140
00:14:39,975 --> 00:14:43,516
w skórze kobiety tygrysie serce chowasz.
141
00:14:43,600 --> 00:14:47,766
Weź tę koronę, a z nią weź mą klątwę,
142
00:14:48,808 --> 00:14:51,933
a w swej niedoli taką miej pociechę,
143
00:14:52,933 --> 00:14:56,600
jaką ja z wrogich twoich rąk dostaję!
144
00:15:01,100 --> 00:15:04,891
Twardy Cliffordzie!
Zabierz mnie ze świata.
145
00:15:06,475 --> 00:15:07,933
Duch mój do nieba,
146
00:15:09,975 --> 00:15:12,058
krew na wasze głowy!
147
00:15:16,016 --> 00:15:17,891
To za śmierć mego ojca!
148
00:15:21,641 --> 00:15:25,766
A to za prawa łagodnego króla!
149
00:15:33,475 --> 00:15:37,850
A to za ukochanego Somerseta.
150
00:15:53,266 --> 00:15:54,266
Odciąć mu głowę.
151
00:15:56,225 --> 00:15:58,141
I zatknąć nad bramą.
152
00:16:48,975 --> 00:16:51,766
Ciekawym, jak uszedł nasz książęcy ojciec?
153
00:16:51,850 --> 00:16:52,683
Jego miecz.
154
00:17:15,725 --> 00:17:18,766
Patrz, jak otwiera świt swe bramy złote.
155
00:17:21,225 --> 00:17:23,766
Patrz, jak żegna z przewspaniałym słońcem.
156
00:17:26,183 --> 00:17:28,725
Czy wzrok mnie myli,
czy widzę trzy słońca?
157
00:17:31,641 --> 00:17:36,475
Trzy jasne słońca, każde słońcem całym.
158
00:17:38,600 --> 00:17:41,141
Nierozdzielone mknącymi obłoki,
159
00:17:41,225 --> 00:17:46,516
lecz niebios bladym odcięte błękitem!
160
00:17:46,600 --> 00:17:48,308
Patrz,
161
00:17:48,391 --> 00:17:52,058
jak się schodzą, łączą, całują,
jakby zawrzeć chciały przymierze święte.
162
00:17:53,850 --> 00:17:56,766
Jednym już blaskiem,
jedną są światłością, jednym już słońcem.
163
00:17:58,141 --> 00:18:01,308
Przez nie widać,
nieba jakiś niezwykły rokują wypadek.
164
00:18:03,266 --> 00:18:07,933
Mniemam, mój bracie, że wzywa nas w pole.
165
00:18:08,016 --> 00:18:11,225
Byśmy, dzielnego syny Plantageneta,
166
00:18:11,308 --> 00:18:17,975
w promienne jedno swoje blaski zlali
i tak jaśnieli nad ziemią jak słońce.
167
00:18:18,058 --> 00:18:19,891
Oto nadchodzi ten,
co zdradza swym wzrokiem,
168
00:18:19,975 --> 00:18:22,308
że na języku ma jakowąś grozę.
169
00:18:29,850 --> 00:18:30,725
Mój panie.
170
00:18:31,891 --> 00:18:36,766
Jestem człowiekiem, co patrzał z boleścią,
jak książę Yorku przeszlachetny ginął.
171
00:18:36,850 --> 00:18:39,016
Mnogie wam ręce przemogły rodzica,
172
00:18:40,808 --> 00:18:45,933
lecz tylko groźne dzikiego Clifforda
oraz królowej zabiły go ramiona.
173
00:18:46,016 --> 00:18:48,475
Ona na głowę księcia
na pośmiewisko włożyła koronę.
174
00:18:49,600 --> 00:18:52,683
W twarz mu się śmiała,
a gdy płakał z bólu,
175
00:18:54,350 --> 00:18:57,225
sroga królowa dała mu,
by sobie łzy otarł z lica...
176
00:18:58,433 --> 00:18:59,475
chustkę...
177
00:19:00,725 --> 00:19:05,100
umaczaną we krwi niewinnej Edwarda,
którego ubił bezlitosny Clifford.
178
00:19:07,100 --> 00:19:09,725
Po urąganiach, po szyderstwach mnogich,
179
00:19:11,141 --> 00:19:12,308
uciąwszy głowę...
180
00:19:14,641 --> 00:19:16,850
ponad bramą Yorku ją zatknęli.
181
00:19:18,141 --> 00:19:19,725
I tam ona sterczy.
182
00:19:22,141 --> 00:19:25,016
Nic smutniejszego nie widziałem dotąd.
183
00:19:38,350 --> 00:19:39,975
Słodki książę Yorku.
184
00:19:41,933 --> 00:19:46,350
Odkąd uszedłeś,
nie mamy już laski ani podstawy.
185
00:19:46,433 --> 00:19:49,933
O, dziki Cliffordzie,
186
00:19:50,016 --> 00:19:52,975
kwiat Europy rycerstwa zabiłeś.
187
00:19:53,058 --> 00:19:55,683
Pałac mej duszy stał mi się więzieniem.
188
00:19:57,766 --> 00:20:00,016
Wesela bowiem nie odzyskam więcej.
189
00:20:02,516 --> 00:20:03,350
Nigdy.
190
00:20:05,183 --> 00:20:07,975
Nigdy wesół już nie będę!
191
00:20:10,058 --> 00:20:11,225
Płakać nie mogę.
192
00:20:14,266 --> 00:20:16,016
Płacze są dla dzieci.
193
00:20:17,391 --> 00:20:20,100
Dla mnie bój i zemsta.
194
00:20:20,183 --> 00:20:21,891
Twe imię noszę, Ryszardzie,
195
00:20:21,975 --> 00:20:26,058
więc pomszczę śmierć twą
lub z sławy zginę w przedsięwzięciu!
196
00:20:26,141 --> 00:20:28,225
Imię zostawił mężny książę tobie,
197
00:20:28,308 --> 00:20:31,016
mnie pozostawił swe księstwo i krzesło.
198
00:20:32,308 --> 00:20:35,975
Swój tron
199
00:20:36,058 --> 00:20:38,766
i swoje królestwo, powiedz.
200
00:20:38,850 --> 00:20:42,766
Albowiem twoje to wszystko,
jeśliś jego synem.
201
00:20:42,850 --> 00:20:45,350
Jakież nowiny, szlachetni lordowie?
202
00:20:47,100 --> 00:20:51,183
Wnet się dowiecie, że moja prawica
203
00:20:51,266 --> 00:20:54,850
ściągnie diadem ze skroni Henryka,
204
00:20:54,933 --> 00:20:58,975
choćby słynnym i dzielnym był w boju,
205
00:20:59,058 --> 00:21:05,266
jak jest łagodnym, cichym, świętobliwym.
206
00:21:05,350 --> 00:21:08,100
Lecz cóż czynić mamy
w tych czasach pełnych zamieszek?
207
00:21:08,183 --> 00:21:11,850
Mamy zdjąć z piersi żelazne pancerze?
208
00:21:11,933 --> 00:21:15,891
Lub czy na hełmach wrogów
209
00:21:15,975 --> 00:21:19,891
odprawiać modły mściwymi mieczami?
210
00:21:19,975 --> 00:21:24,141
Gdy tak wolicie, to naprzód panowie!
211
00:21:24,225 --> 00:21:26,558
I po to właśnie Warwick was poszukał.
212
00:21:30,600 --> 00:21:35,766
Więc do Londynu co tchu maszerujemy.
Wznieśmy okrzyk: ←Hej naprzód, na wroga!”.
213
00:21:35,850 --> 00:21:40,058
O twoje plecy oprę się, Warwicku,
214
00:21:40,141 --> 00:21:43,350
a gdy ty padniesz,
od czego chroń nas, Boże,
215
00:21:44,683 --> 00:21:48,141
padnie i Edward, co niech Bóg odwróci!
216
00:21:48,225 --> 00:21:52,308
Nie hrabio Marchii, ale książę Yorku.
217
00:21:52,391 --> 00:21:55,975
Najbliższym stopniem
królewski tron Anglii.
218
00:21:56,058 --> 00:21:59,808
Bo Anglii królem będziesz obwołany
219
00:21:59,891 --> 00:22:03,183
w każdej mieścinie naszego pochodu.
220
00:22:03,266 --> 00:22:04,725
Królu Edwardzie!
221
00:22:20,766 --> 00:22:22,141
Witaj, milordzie.
222
00:22:24,308 --> 00:22:27,558
Tam oto głowa twego arcywroga,
223
00:22:27,641 --> 00:22:30,391
co chciał się twoją owinąć koroną.
224
00:22:32,433 --> 00:22:36,891
Nie krzepi serca ten przedmiot, milordzie?
225
00:22:38,183 --> 00:22:43,641
Duszę moją boleść mi ściska.
226
00:22:43,725 --> 00:22:48,391
Powstrzymaj swą zemstę, o wielki Boże.
227
00:22:49,391 --> 00:22:50,933
Miłościwy władco,
228
00:22:52,391 --> 00:22:56,433
zbytek dobroci i tej litości
trzeba precz odrzucić.
229
00:22:56,516 --> 00:22:59,225
Po twą koronę sięgnął York ambitny.
230
00:23:00,266 --> 00:23:02,891
On, książę tylko, chciał mieć syna królem.
231
00:23:02,975 --> 00:23:06,641
Ty, będąc królem,
nadobnym obdarowany synem,
232
00:23:06,725 --> 00:23:09,850
przyzwalasz na to, by go wydziedziczyć,
233
00:23:09,933 --> 00:23:12,350
a to dowodem, żeś ojcem niedobrym.
234
00:23:15,766 --> 00:23:17,766
Jakaż to boleść,
235
00:23:17,850 --> 00:23:22,308
gdyby z winy ojca miało
swe prawa utracić to chłopię?
236
00:23:23,558 --> 00:23:29,058
Spójrz na chłopca, niech ci
przemieni w stal to miękkie serce.
237
00:23:31,308 --> 00:23:32,350
Clifford,
238
00:23:33,725 --> 00:23:40,641
czyś nie słyszał, że zły nabytek
zły sprowadza koniec?
239
00:23:40,725 --> 00:23:45,141
Zawsze szczęśliwym był syn tego ojca,
240
00:23:45,225 --> 00:23:48,600
który za skarby swe do piekła zapadł?
241
00:23:51,558 --> 00:23:56,266
Dziecku cnotliwe zostawię uczynki,
242
00:23:56,350 --> 00:23:59,933
bodaj mój ojciec nie dał był mi więcej.
243
00:24:05,141 --> 00:24:06,516
Kuzynie Yorku,
244
00:24:07,850 --> 00:24:10,225
gdyby najlepsi twoi przyjaciele
mogli to zobaczyć,
245
00:24:10,308 --> 00:24:14,308
jak mnie to boli, że tutaj twoja głowa.
246
00:24:14,391 --> 00:24:18,725
Nabierz otuchy, lordzie.
247
00:24:18,808 --> 00:24:20,891
Wróg już blisko.
248
00:24:20,975 --> 00:24:25,475
Wojsko osłabia twa miękka odwaga.
249
00:24:27,308 --> 00:24:29,558
Syna pasować przyrzekłeś na rycerza.
250
00:24:29,641 --> 00:24:32,350
Wyciągnij miecz swój,
daj mu go bez zwłoki.
251
00:24:32,433 --> 00:24:33,600
Klęknij, Edwardzie.
252
00:24:40,183 --> 00:24:41,016
Edward.
253
00:24:42,141 --> 00:24:43,100
Ned.
254
00:24:44,516 --> 00:24:46,600
Książę Walii.
255
00:24:47,975 --> 00:24:49,391
Wstań, jesteś rycerzem...
256
00:24:51,725 --> 00:24:53,016
i zapamiętaj.
257
00:24:54,308 --> 00:24:57,100
Miecz twój dobywaj
tylko w sprawie świętej.
258
00:25:05,391 --> 00:25:09,016
Z waszym królewskim, ojcze, pozwoleniem,
259
00:25:09,100 --> 00:25:12,391
będę bronił naszej korony aż do śmierci.
260
00:25:12,475 --> 00:25:13,516
Mój panie,
261
00:25:15,725 --> 00:25:18,433
bądźcie gotowi, królewscy hetmani.
262
00:25:18,516 --> 00:25:22,016
Na czele bowiem trzydziestu tysięcy
zbliża się Warwick,
263
00:25:22,100 --> 00:25:27,016
jako stronnik księcia Yorku, Edwarda,
przez śmierć ojca uczynionym.
264
00:25:27,100 --> 00:25:29,225
Królem go we wszystkich obwołuje grodach.
265
00:25:29,308 --> 00:25:31,975
Szykujcie hufce, bo już nadchodzi.
266
00:25:34,141 --> 00:25:36,391
Wasza wysokość niech opuści pole.
267
00:25:36,475 --> 00:25:40,183
Bez was królowa ma najwięcej szczęścia.
268
00:25:41,183 --> 00:25:43,766
Tak, naszym losom zostaw nas, milordzie.
269
00:25:43,850 --> 00:25:46,725
I moje losy tutaj.
270
00:25:49,683 --> 00:25:55,016
- Więc pójdę.
- Z postanowieniem, aby z nami walczyć.
271
00:27:18,933 --> 00:27:24,516
Byłże król kiedy, co na tronie zasiadł,
a mniej ode mnie szczęścia miał na rozkaz?
272
00:27:26,558 --> 00:27:31,350
Jeszcze w kolebce przywdziałem koronę,
273
00:27:31,433 --> 00:27:33,683
w dziewiątym mego żywota miesiącu.
274
00:27:35,350 --> 00:27:39,433
Nigdy poddany tronu tak nie pragnął,
275
00:27:39,516 --> 00:27:43,725
jak ja dziś wzdycham, by poddanym zostać.
276
00:27:50,975 --> 00:27:53,141
Jesteś tu, rzeźniku?
277
00:27:55,600 --> 00:27:59,308
Jestem tu, garbusie,
aby się rozmówić z tobą.
278
00:28:00,683 --> 00:28:05,016
Wyście mojego brata zabili?
279
00:28:05,100 --> 00:28:10,891
Ta ręka zakłuła ci ojca Yorka,
280
00:28:10,975 --> 00:28:15,391
a ta zabiła ci brata Edmunda.
281
00:28:15,475 --> 00:28:19,600
Tu zaś jest serce rade z tej ich śmierci.
282
00:28:19,683 --> 00:28:22,225
Miast słów zjadliwych,
mów lepiej pacierze,
283
00:28:22,308 --> 00:28:24,850
bo dziś z Chrystusem
jeść będziesz wieczerzę.
284
00:28:24,933 --> 00:28:27,600
Jeszcze proroczy duch
285
00:28:27,683 --> 00:28:29,475
nie siadł z garbusem.
286
00:28:29,558 --> 00:28:34,391
To zjesz ją z diabłem,
gdy nie chcesz z Chrystusem.
287
00:28:34,475 --> 00:28:35,475
Ruszaj!
288
00:29:15,308 --> 00:29:16,350
Dalej, Ryszardzie.
289
00:29:18,141 --> 00:29:23,058
Dźgnąłem twego ojca,
teraz ty przekłuj mą pierś.
290
00:29:24,683 --> 00:29:28,641
Przeszyj mnie, Ryszardzie. Zlituj się!
291
00:29:33,141 --> 00:29:34,475
Przeszyj me łono.
292
00:29:41,850 --> 00:29:43,933
Zabij mnie, Ryszardzie. Zlituj się!
293
00:29:48,266 --> 00:29:49,933
Ryszardzie!
294
00:30:01,141 --> 00:30:02,808
O, Henryku,
295
00:30:08,975 --> 00:30:11,641
gdybyś jak król rządził,
296
00:30:12,725 --> 00:30:16,016
jak rządził ojciec twój i jego ojciec,
297
00:30:16,100 --> 00:30:20,475
ja i tysięcy dziesięć w smutnym państwie
298
00:30:20,558 --> 00:30:23,683
nie zostawilibyśmy wdów płaczących
po naszej śmierci.
299
00:30:27,933 --> 00:30:32,183
Wróg bezlitosny, nie zna miłosierdzia.
300
00:30:38,308 --> 00:30:40,600
Z upływu krwi już omdlewam.
301
00:30:43,350 --> 00:30:45,225
Przeszyj me łono, Henryku.
302
00:31:03,808 --> 00:31:05,100
Przeszyj me łono!
303
00:31:39,100 --> 00:31:41,891
Ten człowiek jak ja, skromny żołnierz,
304
00:31:41,975 --> 00:31:45,391
teraz zabity przeze mnie,
na nic mu korony.
305
00:31:45,475 --> 00:31:48,808
Zły wiatr, na zysk nikomu nie wieje.
306
00:31:48,891 --> 00:31:50,808
Gdzie twoje złoto, starcze?
307
00:31:51,850 --> 00:31:54,391
Daj mi twe złoto, jeśli masz jakieś.
308
00:31:54,475 --> 00:31:56,641
Za sto je razów kupiłem od ciebie.
309
00:32:05,225 --> 00:32:06,100
Któż to?
310
00:32:08,100 --> 00:32:08,933
O Boże!
311
00:32:10,600 --> 00:32:12,183
To ojca mego oblicze.
312
00:32:21,266 --> 00:32:24,141
O, dni rodzące takie czyny straszne!
313
00:32:25,850 --> 00:32:26,725
I ja,
314
00:32:28,433 --> 00:32:30,725
który z rąk jego życie otrzymał,
315
00:32:32,683 --> 00:32:35,975
własnymi rękoma zabrałem mu jego.
316
00:32:37,766 --> 00:32:38,766
Och, nie.
317
00:32:43,683 --> 00:32:45,266
To mój najstarszy syn.
318
00:32:48,058 --> 00:32:50,141
Wybacz mi, Boże.
319
00:32:51,683 --> 00:32:53,225
Wszakże nie wiedziałem, co czynię.
320
00:32:57,558 --> 00:32:59,183
Wybacz, ojcze,
321
00:33:01,266 --> 00:33:03,016
bom nie poznał ciebie!
322
00:33:07,100 --> 00:33:10,516
Litości, Boże! Co za czasy!
323
00:33:13,141 --> 00:33:14,350
Litości.
324
00:33:16,100 --> 00:33:17,016
Litości.
325
00:33:19,016 --> 00:33:22,475
Litości, nieba!
326
00:33:26,600 --> 00:33:28,225
Stąd cię zabiorę,
327
00:33:29,350 --> 00:33:31,475
by cię w łzach zatopić.
328
00:33:32,475 --> 00:33:33,891
Stąd cię zabiorę,
329
00:33:35,558 --> 00:33:38,058
wy walczcie, gdy chcecie.
330
00:33:48,225 --> 00:33:53,766
Bodaj mi umrzeć dziś za Bożą wolą.
331
00:33:55,141 --> 00:33:59,475
Bo nic nam nie zostało na tym świecie,
332
00:33:59,558 --> 00:34:03,225
jak smutek i niedola.
333
00:34:24,808 --> 00:34:28,808
Idźmy, pani, król zaginął.
334
00:34:28,891 --> 00:34:33,141
York triumfuje i pławi się
w naszej rozlanej krwi. Z dala!
335
00:34:51,350 --> 00:34:53,433
Niech żyje król Edward.
336
00:34:57,766 --> 00:35:00,100
Czas nam odetchnąć, lordowie.
337
00:35:01,266 --> 00:35:07,391
Wytchnienie daje nam dobra fortuna
gładząca wzrokiem groźne skronie wojny.
338
00:35:09,016 --> 00:35:11,475
Czyja to dusza tak ciężko odchodzi?
339
00:35:12,850 --> 00:35:17,641
Teraz, gdy wojna skończona, czy wróg to,
czy przyjaciel, niechże dozna łaski.
340
00:35:17,725 --> 00:35:22,725
Odwołaj słowa litości, to Clifford.
341
00:35:25,141 --> 00:35:28,308
Znad bramy Yorku przynieście tu głowę
342
00:35:28,391 --> 00:35:32,266
waszego ojca, Clifford tam ją zatknął.
343
00:35:32,350 --> 00:35:36,975
Niechaj to miejsce zajmie jego głowa.
344
00:35:37,058 --> 00:35:41,141
Miarką za miarkę odpowiedzieć trzeba.
345
00:35:41,225 --> 00:35:43,975
Dajcie do domu naszego puszczyka,
346
00:35:44,058 --> 00:35:46,933
co nam i naszym śmierć jedynie wróżył.
347
00:35:49,308 --> 00:35:51,558
Coś mi się zdaje, że on już bez zmysłów.
348
00:35:51,641 --> 00:35:52,683
Przemów, Cliffordzie.
349
00:35:54,516 --> 00:35:56,516
Wiesz, kto tu przemawia?
350
00:36:01,266 --> 00:36:06,141
Życia promienie śmierć mu omroczyła,
351
00:36:06,225 --> 00:36:10,058
on nas nie widzi, nie słyszy, co mówimy.
352
00:36:10,141 --> 00:36:14,308
Błagaj daremnie o litość, Cliffordzie.
353
00:36:16,725 --> 00:36:19,641
Ni jednej klątwy?
354
00:36:20,683 --> 00:36:22,016
Źle już więc ze światem,
355
00:36:22,100 --> 00:36:25,558
gdy Clifford nie ma klątwy dla przyjaciół.
356
00:36:25,641 --> 00:36:27,641
Wiem stąd, że nie żyje.
357
00:36:28,725 --> 00:36:30,350
Odciąć głowę zdrajcy.
358
00:36:30,433 --> 00:36:34,308
Potem do pałacu spieszmy w triumfie,
359
00:36:34,391 --> 00:36:39,183
abyś koronę Anglii wziął na skronie.
360
00:36:43,433 --> 00:36:46,308
Jak chcesz, niech będzie,
słodki mój Warwicku.
361
00:36:46,391 --> 00:36:49,766
Na twoich plecach tron ja mój buduję.
362
00:36:52,141 --> 00:36:56,183
Ryszardzie,
księciem Gloucester cię czynię,
363
00:36:56,266 --> 00:36:57,725
Jerzy, księciem Clarence.
364
00:36:57,808 --> 00:37:02,725
Warrick zaś będzie wznosił
lub obalał według swej woli.
365
00:37:03,725 --> 00:37:06,600
A teraz spieszmy do Londynu
objąć te honory.
366
00:39:13,183 --> 00:39:14,100
Teraz...
367
00:39:17,558 --> 00:39:20,600
z czystej miłości,
368
00:39:20,683 --> 00:39:24,641
pozdrawiam mą ziemię
mym życzliwym wzrokiem.
369
00:39:25,266 --> 00:39:30,850
O nie, Henryku, to nie twoja ziemia.
370
00:39:30,933 --> 00:39:35,808
Twój tron zajęty, berło ci wydarte,
371
00:39:35,891 --> 00:39:40,391
zmyty ten olej, którym cię namaszczono.
372
00:39:40,475 --> 00:39:43,641
Żadne cię zgięte kolano
Cezarem dziś już nie nazwie.
373
00:39:43,725 --> 00:39:47,058
Nie, nikt już nie żąda od ciebie opieki.
374
00:39:49,891 --> 00:39:54,350
Komu pomożesz, gdyś nie pomógł sobie?
375
00:40:05,891 --> 00:40:09,391
Tej gorzkiej doli należy się poddać,
376
00:40:09,475 --> 00:40:13,600
bo mędrcy mówią, że tak jest najmądrzej!
377
00:40:32,933 --> 00:40:36,933
To przeszły król, rzućmy się na niego.
378
00:40:37,016 --> 00:40:38,266
Powstrzymaj się chwilę.
379
00:40:39,891 --> 00:40:41,725
O Boże!
380
00:40:41,808 --> 00:40:46,058
Jakież szczęśliwe byłoby to życie,
gdybym prostym zrodził się pasterzem.
381
00:40:47,391 --> 00:40:53,516
Patrzałbym, jak płyną minuty
382
00:40:53,600 --> 00:40:56,975
i jak wiele potrzeba
minut na jedną godzinę.
383
00:40:58,183 --> 00:41:00,475
Ile się godzin na dzień jeden składa?
384
00:41:02,058 --> 00:41:06,183
Ile dni trzeba, aby rok się skończył?
385
00:41:08,266 --> 00:41:12,683
A ile żyje lat śmiertelny człowiek?
386
00:41:14,058 --> 00:41:18,308
Wiedząc to wszystko,
czas bym swój podzielił.
387
00:41:19,558 --> 00:41:22,183
Pilnować stada tyle trzeba godzin.
388
00:41:22,266 --> 00:41:25,558
Tyle dni z płodem chodzą me maciorki.
389
00:41:25,641 --> 00:41:29,225
Tyle lat jeszcze, nim przystrzygę runo.
390
00:41:30,766 --> 00:41:33,975
Tak minuty,
391
00:41:34,058 --> 00:41:37,641
godziny, dnie, miesiące i lata
392
00:41:37,725 --> 00:41:41,558
płyną do końca,
393
00:41:41,641 --> 00:41:47,683
aż siwe włosy do grobu zawiodą.
394
00:41:51,933 --> 00:41:53,641
Jakie to życie?
395
00:41:55,225 --> 00:41:59,225
Jak słodkie i rozkoszne!
396
00:42:00,725 --> 00:42:04,141
Czy nie daje słodszego cienia
krzak cierniowy
397
00:42:04,225 --> 00:42:07,475
pasterzowi, gdy ujrzy swe stado,
398
00:42:07,558 --> 00:42:12,600
niż baldachimy bogato dziergane monarchom,
399
00:42:14,141 --> 00:42:17,516
drżącym przed zdradą poddanych?
400
00:42:22,516 --> 00:42:23,933
O tak.
401
00:42:27,683 --> 00:42:30,308
Po tysiąckroć.
402
00:42:31,683 --> 00:42:32,850
Powiedz,
403
00:42:34,100 --> 00:42:37,100
kim jesteś, że gadasz
o królach i królowych?
404
00:42:37,183 --> 00:42:41,808
Więcej niż się zdaję,
a mniej niż byłem według urodzenia.
405
00:42:41,891 --> 00:42:45,558
Ludziom o królach mówić przecież wolno?
406
00:42:49,183 --> 00:42:52,016
Lecz ty tak mówisz, jakbyś sam był królem.
407
00:42:52,100 --> 00:42:56,016
Jestem nim duszą i to chyba dosyć.
408
00:42:57,516 --> 00:43:02,350
Jeśliś królem, gdzież jest twa korona?
409
00:43:03,641 --> 00:43:08,808
Korona moja w sercu,
nie na głowie. Niewidzialna.
410
00:43:10,350 --> 00:43:13,558
Moją koroną jest zadowolenie.
411
00:43:14,891 --> 00:43:17,766
Wszakże to korona,
jaką się króle rzadko szczycić mogą.
412
00:43:17,850 --> 00:43:22,350
Jeśliście królem, którego
koroną jest zadowolenie,
413
00:43:22,433 --> 00:43:26,350
z zadowoleniem trza wam pójść z nami.
414
00:43:59,850 --> 00:44:04,558
Niech żyje król Edward,
czwarty tego imienia!
415
00:44:04,641 --> 00:44:06,933
Niech żyje król!
416
00:44:22,641 --> 00:44:27,933
DZIESIĘĆ LAT PÓŹNIEJ
417
00:44:32,725 --> 00:44:35,183
Jaki jest panie twój interes we Francji?
418
00:44:35,266 --> 00:44:38,308
Uczynić siostrę francuskiego króla
Edwarda królową.
419
00:44:38,391 --> 00:44:40,808
Tak to skojarzy znowu te dwa kraje.
420
00:44:40,891 --> 00:44:42,933
W przyjaźni z Francją
421
00:44:43,016 --> 00:44:47,475
lękać się nie będziemy porozpraszanych
wrogów, gdyby chcieli bunt podnieść.
422
00:44:48,641 --> 00:44:55,225
Małgorzata wykorzystała stan i urodzenie,
by zdobyć schronienie dla siebie i syna
423
00:44:55,308 --> 00:44:57,766
w samym sercu dworu Ludwika.
424
00:44:59,183 --> 00:45:01,516
Król Ludwik nie może ranić swym żądłem,
425
00:45:01,600 --> 00:45:04,725
lecz przecież obrażać będzie
brzęczeniem twe ucho.
426
00:45:04,808 --> 00:45:09,266
Można go prędko przekonać
wzruszającą mową.
427
00:45:09,350 --> 00:45:13,516
Ludwika ogarnął żal,
słysząc jej łkania i widząc
428
00:45:13,600 --> 00:45:16,516
łzy jej słone.
429
00:45:16,600 --> 00:45:18,183
Małgorzata jest świetnym mówcą.
430
00:45:18,266 --> 00:45:22,141
Od jej żałoby tygrys by złagodniał.
431
00:45:23,475 --> 00:45:24,641
Mówisz prawdę.
432
00:45:25,766 --> 00:45:29,266
- Bądź zdrów, milordzie.
- Bądź zdrów, lordzie Hastings.
433
00:45:54,683 --> 00:45:57,808
Dobry królu Anglii, na polach Edgecote
434
00:45:57,891 --> 00:46:00,766
małżonek tej pani,
sir Ryszard Grey, poległ.
435
00:46:00,850 --> 00:46:03,725
Jego ziemie zagrabili Lankasterowie.
436
00:46:03,808 --> 00:46:06,225
Przybyła z prośbą o zwrot posiadłości.
437
00:46:06,308 --> 00:46:08,641
Wasza wysokość niech wysłucha prośby.
438
00:46:08,725 --> 00:46:10,808
Niehonorowo byłoby odmawiać.
439
00:46:12,558 --> 00:46:16,683
Wdowo, rozważymy waszą prośbę.
W inny czas przyjdźcie po naszą odpowiedź.
440
00:46:16,766 --> 00:46:19,350
Nie mogę zwlekać, miłościwy królu.
441
00:46:19,433 --> 00:46:21,891
Wasza wysokość
niech mi da odpowiedź zaraz,
442
00:46:21,975 --> 00:46:24,350
a spełnię, co wam się podoba.
443
00:46:32,808 --> 00:46:39,141
Dama ta musi wprzód się na coś zgodzić,
nim król się zgodzi wypełnić jej prośbę.
444
00:46:40,891 --> 00:46:45,516
Ile posiadasz dzieci? Powiedz, wdowo.
445
00:46:45,600 --> 00:46:47,683
Jednego syna, dobry władco.
446
00:46:48,891 --> 00:46:51,225
Byłby żal mu stracić ojcowiznę.
447
00:46:51,308 --> 00:46:54,016
Bądź miłosierny, królu, wróć mu włości.
448
00:46:54,100 --> 00:46:55,558
Zostawcie nas, moi lordowie.
449
00:47:16,933 --> 00:47:18,141
Powiedzcie, pani,
450
00:47:19,600 --> 00:47:20,975
kochasz swego syna?
451
00:47:21,058 --> 00:47:23,516
O, wielce kocham, tak jak samą siebie.
452
00:47:23,600 --> 00:47:25,683
Czy nie zrobiłbyś wiele dla jego dobra?
453
00:47:25,766 --> 00:47:27,766
Dla jego dobra zniosę nawet boleść.
454
00:47:27,850 --> 00:47:31,391
Więc dla jego dobra zdobądź ojcowiznę.
455
00:47:31,475 --> 00:47:33,516
Po to przed waszym stoję majestatem.
456
00:47:35,975 --> 00:47:38,933
Cóż mi uczynisz, jeśli dobra wrócę?
457
00:47:39,016 --> 00:47:41,391
Wszystko, co chcecie, a co spełnić mogę.
458
00:47:41,475 --> 00:47:44,183
A jak zaczniesz robić zastrzeżenia?
459
00:47:44,266 --> 00:47:46,391
Żadnych, jedyną będzie ma niemożność.
460
00:47:46,475 --> 00:47:48,600
Możesz to zrobić, co myślę prosić.
461
00:47:48,683 --> 00:47:52,308
Uczynię wszystko, co król mój rozkaże.
462
00:48:00,433 --> 00:48:03,475
Czemuś się zaciął, miłościwy panie?
Czyż nie usłyszę swojej powinności?
463
00:48:03,558 --> 00:48:07,433
Powinność łaskawa: kochaj swego króla.
464
00:48:07,516 --> 00:48:09,808
Nietrudno spełnić, wszak jestem poddanką.
465
00:48:09,891 --> 00:48:13,933
O, nie o takiej myślałem miłości.
466
00:48:14,016 --> 00:48:17,016
Zatem o innej, niźli przypuszczałam.
467
00:48:18,683 --> 00:48:20,558
Więc bez ogródki, chciałbym leżeć z tobą.
468
00:48:20,641 --> 00:48:23,850
To bez ogródki, wolę spać w więzieniu.
469
00:48:26,141 --> 00:48:29,475
A więc mężowskich nie odzyskasz włości.
470
00:48:29,558 --> 00:48:33,266
Uczciwość moja będzie wianem moim,
jej kosztem dóbr odzyskać nie pragnę.
471
00:48:33,350 --> 00:48:36,016
Wielką tym krzywdę
wyrządzasz swemu dziecku.
472
00:48:36,100 --> 00:48:39,266
Wasza wysokość jego i mnie krzywdzi,
473
00:48:39,350 --> 00:48:42,058
sugerując, że zostanę twą nałożnicą.
474
00:48:46,475 --> 00:48:48,475
Mylisz się, moja pani.
475
00:48:51,975 --> 00:48:54,516
A gdyby Edward wziął cię za małżonkę?
476
00:48:57,350 --> 00:48:59,558
Jego królową, mój panie?
477
00:48:59,641 --> 00:49:00,725
Urocza wdowo,
478
00:49:03,725 --> 00:49:09,058
na tron mój przysięgam,
że tylko duszy wypowiadam zamiar.
479
00:49:11,683 --> 00:49:14,058
To jest, że pragnę mieć kochankę w tobie.
480
00:49:14,141 --> 00:49:17,475
- A to jest więcej, niż się zgodzić mogę.
- Posłuchaj, wdowo...
481
00:49:20,641 --> 00:49:22,266
Miałem na myśli królową.
482
00:50:41,808 --> 00:50:43,808
Tekst polski:
Iwona Cienciala
37319
Can't find what you're looking for?
Get subtitles in any language from opensubtitles.com, and translate them here.
Afrikaans
Akan
Albanian
Amharic
Arabic
Armenian
Azerbaijani
Basque
Belarusian
Bemba
Bengali
Bihari
Bosnian
Breton
Bulgarian
Cambodian
Catalan
Cebuano
Cherokee
Chichewa
Chinese (Simplified)
Chinese (Traditional)
Corsican
Croatian
Czech
Danish
English
Esperanto
Estonian
Faroese
Finnish
Frisian
Galician
Georgian
German
Greek
Guarani
Haitian Creole
Hausa
Hawaiian
Hebrew
Hmong
Hungarian
Icelandic
Indonesian
Irish
Italian
Japanese
Kazakh
Kinyarwanda
Kirundi
Kongo
Korean
Krio (Sierra Leone)
Kurdish
Kyrgyz
Laothian
Latin
Latvian
Lithuanian
Luganda
Luo
Luxembourgish
Macedonian
Malagasy
Malay
Maltese
Maori
Mauritian Creole
Moldavian
Mongolian
Myanmar (Burmese)
Montenegrin
Nepali
Norwegian
Pashto
Persian
Polish
Portuguese (Brazil)
Portuguese (Portugal)
Quechua
Romanian
Romansh
Russian
Samoan
Scots Gaelic
Serbian
Sesotho
Setswana
Seychellois Creole
Shona
Sindhi
Sinhalese
Slovak
Slovenian
Somali
Spanish
Swedish
Tajik
Thai
Tigrinya
Tonga
Turkish
Turkmen
Ukrainian
Uzbek
Vietnamese
Welsh
Wolof