Would you like to inspect the original subtitles? These are the user uploaded subtitles that are being translated:
1
00:00:04,220 --> 00:00:34,020
(Transcribed by TurboScribe.ai. Go Unlimited to remove this message.) Música Estamos
2
00:00:34,020 --> 00:00:36,760
a Abeira da Autostrada do Atlántico, entre Miño
3
00:00:36,760 --> 00:00:39,400
e Pontedeume, preto das mellores praias do litoral
4
00:00:39,400 --> 00:00:39,900
coruñés.
5
00:00:40,780 --> 00:00:43,960
Aquí estás a construir unha macrourbanización nuns terreos
6
00:00:43,960 --> 00:00:45,420
que eran monte ataído aos anos.
7
00:00:46,140 --> 00:00:49,120
Van ser 1.220 vivendas que ocuparán unha
8
00:00:49,120 --> 00:00:50,860
superficie de 26 hectáreas.
9
00:00:51,500 --> 00:00:53,700
Contarán cun campo de golf de 18 buratos
10
00:00:53,700 --> 00:00:55,540
e un hotel de 5 estrelas.
11
00:00:57,400 --> 00:00:58,460
Esta é a aldea do futuro.
12
00:00:59,280 --> 00:01:02,780
Realmente, teñen algo que ver estas urbanizacións coas
13
00:01:02,780 --> 00:01:04,420
bellas aldeas que están sendo abandonadas.
14
00:01:04,420 --> 00:01:07,020
Na Bindeira, a media hora, ímos facer unha
15
00:01:07,020 --> 00:01:08,560
viaxe ao longo de 2.000 anos de
16
00:01:08,560 --> 00:01:11,320
historia para intentar entender como se foi habitando
17
00:01:11,320 --> 00:01:12,860
este país que se chama Galicia.
18
00:01:21,360 --> 00:01:23,600
Estamos no Castro de Sanfins, ao norte de
19
00:01:23,600 --> 00:01:23,980
Portugal.
20
00:01:24,520 --> 00:01:27,620
Aquí vivía unha comunidade castrexa no ano 137
21
00:01:27,620 --> 00:01:30,840
a.C. Vostedes estaránse a preguntar que facemos
22
00:01:30,840 --> 00:01:32,560
en Portugal se o que queremos é contar
23
00:01:32,560 --> 00:01:34,320
a historia dos asentamentos en Galicia.
24
00:01:35,160 --> 00:01:37,160
A resposta, ten a o protagonista da nosa
25
00:01:37,160 --> 00:01:37,920
primeira historia.
26
00:01:40,360 --> 00:01:43,340
Este home pertence ao pobo dos calaicoi ou
27
00:01:43,340 --> 00:01:44,140
galaicos.
28
00:01:44,940 --> 00:01:46,540
Vén dar un aviso que sabe que pode
29
00:01:46,540 --> 00:01:49,120
cambiar o seu destino o da súa familia
30
00:01:49,120 --> 00:01:50,220
e o do seu pobo.
31
00:01:51,300 --> 00:01:53,120
Todo o que levantaron os seus pode quedar
32
00:01:53,120 --> 00:01:55,940
arrasado pola forza dun inimigo do que só
33
00:01:55,940 --> 00:01:58,400
ouíu falar, o Exército Romano.
34
00:01:59,160 --> 00:02:02,240
Na véspera da batalla, a este guerreiro preocupa
35
00:02:02,240 --> 00:02:04,420
e, sobre todo, ter que sair a loitar
36
00:02:04,420 --> 00:02:05,380
a campo aberto.
37
00:02:06,800 --> 00:02:09,419
A sensación de seguridade que sentira durante anos
38
00:02:09,419 --> 00:02:13,140
deralle ao emprazamento do seu Castro fortificado naquele
39
00:02:13,140 --> 00:02:13,660
outeiro.
40
00:02:15,140 --> 00:02:17,720
Sempre fora bastante doado defenderse dos ataques dos
41
00:02:17,720 --> 00:02:20,740
veciños que lles querían roubar os alimentos e
42
00:02:20,740 --> 00:02:22,140
raptar as súas mulleres.
43
00:02:23,720 --> 00:02:26,680
O Castro estaba próximo as terras fértiles das
44
00:02:26,680 --> 00:02:28,700
que dependía a alimentación da familia.
45
00:02:29,880 --> 00:02:33,420
Moi preto del, atoparan aquel mineral escuro co
46
00:02:33,420 --> 00:02:37,220
que, despois de fundilo, facían armas e ferramentas.
47
00:02:40,000 --> 00:02:43,400
O protagonista desta historia construíra a súa casa
48
00:02:43,400 --> 00:02:45,640
co axuda da familia e dos veciños.
49
00:02:46,720 --> 00:02:48,680
Era como as demais do poboado de planta
50
00:02:48,680 --> 00:02:49,180
circular.
51
00:02:50,300 --> 00:02:52,520
Tiberan que carretar moita pedra para erguer os
52
00:02:52,520 --> 00:02:54,780
muros máis altos de tal xeito que se
53
00:02:54,780 --> 00:02:57,720
puidese facer lume dentro dela sen queimarlle o
54
00:02:57,720 --> 00:02:58,540
teito vegetal.
55
00:02:59,520 --> 00:03:02,300
Así podían cantarse e cociñar.
56
00:03:03,180 --> 00:03:05,640
O fume non era tan molesto e axudaba
57
00:03:05,640 --> 00:03:08,200
a conservar os alimentos que se penduraban do
58
00:03:08,200 --> 00:03:10,700
teito, fora do alcance dos animais.
59
00:03:12,680 --> 00:03:15,460
A casa castreixa tiña unha estructura moi semellante
60
00:03:15,460 --> 00:03:17,120
a que teñen as pallozas e que, co
61
00:03:17,120 --> 00:03:20,460
evolución lógica, perdurou durante máis de 2000 anos.
62
00:03:21,900 --> 00:03:24,880
Entón, se certos aspectos do xeito de vivir
63
00:03:24,880 --> 00:03:27,880
dos castreixos teñen chegado tos nosos días e
64
00:03:27,880 --> 00:03:30,900
non foron eliminados polos romanos, é lógico pensar
65
00:03:30,900 --> 00:03:32,780
que os romanos tiñan outro xeitivo moito máis
66
00:03:32,780 --> 00:03:35,440
importante ca a mera conquista e romanización dos
67
00:03:35,440 --> 00:03:35,900
galaicos.
68
00:03:36,820 --> 00:03:38,660
A pregunta, polo tanto, é...
69
00:03:40,820 --> 00:03:42,780
Por que viñeron os romanos ata o que
70
00:03:42,780 --> 00:03:44,720
eles mesmos chamarían a fin do mundo?
71
00:03:46,460 --> 00:03:48,780
O control da riqueza mineira do ferro e
72
00:03:48,780 --> 00:03:52,160
do ouro converterase nun objetivo político estratégico pro
73
00:03:52,160 --> 00:03:52,840
poder de Roma.
74
00:03:53,840 --> 00:03:56,960
O valor destes minerais foi o que trouxe
75
00:03:56,960 --> 00:03:57,920
os romanos a Galicia.
76
00:03:59,700 --> 00:04:02,380
Para abrir novas rutas comerciais e acaugar as
77
00:04:02,380 --> 00:04:06,380
tribos do noroeste peninsular, Roma enviou a fronte
78
00:04:06,380 --> 00:04:08,460
dun exército a XVII X.
79
00:04:08,660 --> 00:04:15,940
Bruto, no ano 137 a.C. Bruto dirixiu
80
00:04:15,940 --> 00:04:18,420
os seus soldados desde o teixo cara o
81
00:04:18,420 --> 00:04:21,700
norte e foi someténdose en demasiada resistencia ás
82
00:04:21,700 --> 00:04:25,440
diferentes tribos e povos, ata que aquí, o
83
00:04:25,440 --> 00:04:29,060
norte do douro, os conhecidos como calaicoi ou
84
00:04:29,060 --> 00:04:33,000
galaicos xuntaron e organizaron unha multitude que se
85
00:04:33,000 --> 00:04:34,680
enfrontou ás leixóns da Roma.
86
00:04:35,840 --> 00:04:39,140
Da dimensión e do resultado da batalla deu
87
00:04:39,140 --> 00:04:42,240
conta o historiador romano Paulo Orocio.
88
00:04:43,220 --> 00:04:46,960
Mentrestanto, Bruto, na Hispania ulterior, derrotou a 60
89
00:04:46,960 --> 00:04:49,840
.000 galegos que viñan pra auxiliar aos lusitanos
90
00:04:49,840 --> 00:04:52,640
nunha batalla cruel e difícil, apesar de que
91
00:04:52,640 --> 00:04:53,740
o rodearan por sorpresa.
92
00:04:54,720 --> 00:04:57,980
Nesta batalla morreron 50.000 galaicos, prenderon 6
93
00:04:57,980 --> 00:05:00,320
.000 e moi poucos puderon escapar.
94
00:05:02,460 --> 00:05:04,760
A bravura coa que loitaron os galaicos fixo
95
00:05:04,760 --> 00:05:07,080
que os romanos lle chamaran Galecia a todo
96
00:05:07,080 --> 00:05:09,780
o territorio que lles quedaba por conquistar o
97
00:05:09,780 --> 00:05:10,560
norte do douro.
98
00:05:12,620 --> 00:05:15,100
Ben, sabemos xa que para os romanos o
99
00:05:15,100 --> 00:05:17,960
territorio que denominarían Galecia ia desde o norte
100
00:05:17,960 --> 00:05:21,000
de Portugal, onde estamos nos agora, ata Fisterra
101
00:05:21,000 --> 00:05:23,260
e o Cantábrico, e que incluía parte do
102
00:05:23,260 --> 00:05:25,260
que hoxe Castela y León e Asturias.
103
00:05:26,080 --> 00:05:28,700
Sabemos tamén que viñeron atraídos polo ouro e
104
00:05:28,700 --> 00:05:29,280
polo ferro.
105
00:05:30,180 --> 00:05:32,820
Pero, ¿qué foi do noso guerreiro naquela batalla
106
00:05:32,820 --> 00:05:34,340
que nos deu o nome aos galegos?
107
00:05:35,080 --> 00:05:37,960
O protagonista da nosa historia loitou con singular
108
00:05:37,960 --> 00:05:39,700
valor naquela batalla épica.
109
00:05:40,680 --> 00:05:43,240
Él foi un dos que sobreviviu, pero fixeron
110
00:05:43,240 --> 00:05:45,900
o prisioneiro e tivo que acompañar o exército
111
00:05:45,900 --> 00:05:47,840
romano no seu avance caro ao norte.
112
00:05:49,120 --> 00:05:52,260
Naquela penosa viaxe viu como os soldados romanos
113
00:05:52,260 --> 00:05:54,440
se negaban a cruzar o río Limia por
114
00:05:54,440 --> 00:05:55,900
medo a perder a memoria.
115
00:05:57,120 --> 00:05:59,200
Tivo que ser o propio Xuño Bruto que
116
00:05:59,200 --> 00:06:02,120
no atravesase primeiro e para demostrar que non
117
00:06:02,120 --> 00:06:05,480
se esquecera, foi chamando polo seu nome a
118
00:06:05,480 --> 00:06:07,440
cada un dos seus lesionarios.
119
00:06:09,000 --> 00:06:11,480
O noso heroe tampouco perdeu a memoria ao
120
00:06:11,480 --> 00:06:14,300
cruzar o Limia, pero xa nunca volveu recuperar
121
00:06:14,300 --> 00:06:14,940
a liberdade.
122
00:06:15,880 --> 00:06:17,620
Tivo que traballar o resto dos seus días
123
00:06:17,620 --> 00:06:20,320
como escravo nunha mina d'ouro nun lugar
124
00:06:20,320 --> 00:06:23,120
a varios días de camiño, máis ao norte,
125
00:06:23,680 --> 00:06:26,080
onde a terra era de color vermelha.
126
00:06:30,110 --> 00:06:33,810
Estamos no Bierzo, nas Médulas, declaradas pola Unesco
127
00:06:33,810 --> 00:06:34,890
o Patrimonio da Humanidade.
128
00:06:36,450 --> 00:06:40,730
Estas minas son o vestixo máis impresionante da
129
00:06:40,730 --> 00:06:43,410
enxeñería mineira que os romanos deixaron na Galáecia.
130
00:06:47,050 --> 00:06:50,370
Daquí e da Conca do Sil partían para
131
00:06:50,370 --> 00:06:53,450
Roma segundo plínio 20.000 libras de ouro
132
00:06:53,450 --> 00:06:53,750
o ano.
133
00:06:56,210 --> 00:06:58,550
A pesar da derrota fronte as lesións de
134
00:06:58,550 --> 00:07:01,390
Xuño Bruto, a resistencia dos galaicos ainda durou
135
00:07:01,390 --> 00:07:04,090
máis dun século e obrigou a Roma a
136
00:07:04,090 --> 00:07:05,990
enviar a Xulio César a Galicia no ano
137
00:07:05,990 --> 00:07:11,190
60 a.C. A derrota definitiva dos galaicos
138
00:07:11,190 --> 00:07:13,910
produciuse na batalla do Monte Medulio 34 anos
139
00:07:13,910 --> 00:07:17,950
máis tarde, no ano 26 a.C. Os
140
00:07:17,950 --> 00:07:21,090
romanos, seguindo un plan de ataque diseñado polo
141
00:07:21,090 --> 00:07:24,730
emperador Augusto, rodearon cun foxo os galaicos e
142
00:07:24,730 --> 00:07:28,130
estes, ao verense abocados á derrota, optaron polo
143
00:07:28,130 --> 00:07:28,710
suicidio.
144
00:07:29,890 --> 00:07:34,170
Despois, xa coa Galáecia romanizada, os galaicos seguiron
145
00:07:34,170 --> 00:07:36,570
vivindo en Castros outros cinco séculos máis.
146
00:07:55,140 --> 00:07:59,340
Daquela, poderíase pensar que os Castros eran uns
147
00:07:59,340 --> 00:08:01,900
asentamentos tan cativos que nin estorbaron a romanización
148
00:08:01,900 --> 00:08:04,140
de Galicia, pois ni moito menos.
149
00:08:05,060 --> 00:08:07,000
A dimensión dos Castros era moi variable e
150
00:08:07,000 --> 00:08:08,860
ía dende os 400 metros cuadrados do de
151
00:08:08,860 --> 00:08:11,440
Seixas, máis ou menos a décima parte deste
152
00:08:11,440 --> 00:08:14,040
terreo de xogo, ata os 200.000 do
153
00:08:14,040 --> 00:08:16,860
de Monte Mocinho, en Portugal, onde caberían uns
154
00:08:16,860 --> 00:08:18,140
20 estadios coma este.
155
00:08:24,480 --> 00:08:27,460
Unha das ideas erróneas que adoitamos asociar cos
156
00:08:27,460 --> 00:08:31,059
Castros é que os castrexos vivían únicamente no
157
00:08:31,059 --> 00:08:32,860
monte, pero non é así.
158
00:08:34,659 --> 00:08:37,340
Hai castros costeiros como o de Baroña, Santa
159
00:08:37,340 --> 00:08:40,820
Tegra ou Ascies, o cal demostraría que os
160
00:08:40,820 --> 00:08:43,500
castrexos dominaban as técnicas de navegación.
161
00:08:44,940 --> 00:08:47,020
Ainda que non existen datos fundados sobre os
162
00:08:47,020 --> 00:08:50,680
habitantes de cada comunidade castrexa, cabe pensar que
163
00:08:50,680 --> 00:08:53,620
a densidade de poboación debía ser alta, xa
164
00:08:53,620 --> 00:08:56,720
que están localizados máis de 3.000 castros
165
00:08:56,720 --> 00:08:58,820
en Galicia en o norte de Portugal.
166
00:09:00,520 --> 00:09:04,900
Na Galáecia, Augusto fundou tres cidades principais, unidas
167
00:09:04,900 --> 00:09:05,620
por vías.
168
00:09:06,300 --> 00:09:09,600
As que hoxe son Braga, Astorga e Lugo.
169
00:09:10,760 --> 00:09:13,340
Lucus Augusti foi a cidade romana galega por
170
00:09:13,340 --> 00:09:13,980
excelencia.
171
00:09:15,280 --> 00:09:19,260
Augusto fundou Lugo no ano XIV a.C.,
172
00:09:19,260 --> 00:09:23,340
pero estas murallas construíronse tres séculos despois, supónse
173
00:09:23,340 --> 00:09:25,780
que para facerle fronte ás invasións bárbaras.
174
00:09:27,440 --> 00:09:29,460
Pero Lugo foi unha excepción, porque, tra o
175
00:09:29,460 --> 00:09:32,440
abandono dos castros, a aldea converteuse na forma
176
00:09:32,440 --> 00:09:34,020
básica de habitar o territorio.
177
00:09:35,840 --> 00:09:38,180
A esa sociedade máis ou menos romanizada chegou
178
00:09:38,180 --> 00:09:41,000
no século III o cristianismo, damando o propio
179
00:09:41,000 --> 00:09:41,760
imperio romano.
180
00:09:43,000 --> 00:09:46,380
Máis tarde, no 410, asentaronse en Galicia uns
181
00:09:46,380 --> 00:09:49,500
30.000 suevos que conseguieron crear aquí un
182
00:09:49,500 --> 00:09:49,840
reino.
183
00:09:54,580 --> 00:09:56,620
Estas tumbas do mosteiro de San Pedro de
184
00:09:56,620 --> 00:09:58,680
Rochas pertencen á época sueva.
185
00:09:59,580 --> 00:10:01,920
Os suevos votaron en Galicia preto de 175
186
00:10:01,920 --> 00:10:04,860
anos, que tampouco é tanto cando estamos a
187
00:10:04,860 --> 00:10:06,740
repasar unha historia que abrangue máis de 2000.
188
00:10:08,240 --> 00:10:11,240
Sen embargo, os suevos deixaron unha herdanza que
189
00:10:11,240 --> 00:10:12,780
para os galegos sempre tive un valor moi
190
00:10:12,780 --> 00:10:14,540
importante, a parroquia.
191
00:10:15,500 --> 00:10:20,540
Durante o reinado de Teodomiro, no 572, aprobouse
192
00:10:20,540 --> 00:10:23,820
en Braga o parroquial suevo, que dividiu Galicia
193
00:10:23,820 --> 00:10:27,620
en dióceses equivalentes ás ses episcopais de hoxe.
194
00:10:32,510 --> 00:10:35,710
Estamos en Seceda do Caurel, unha aldea que,
195
00:10:35,850 --> 00:10:38,610
pola súa estructura, cabe pensar que xe existía
196
00:10:38,610 --> 00:10:39,310
na Idade Media.
197
00:10:40,810 --> 00:10:43,990
Durante séculos, a aldea constituíu o principal núcleo
198
00:10:43,990 --> 00:10:44,590
de poboación.
199
00:10:45,970 --> 00:10:48,170
¿Por qué tivo tanto éxito este tipo de
200
00:10:48,170 --> 00:10:50,930
asentamento fronte ás supostas vantaxes da cidade?
201
00:11:11,200 --> 00:11:14,640
Estes emprazamentos ubicábanse en lugares onde era posible
202
00:11:14,640 --> 00:11:17,480
vivir do cultivo da terra e dos recursos
203
00:11:17,480 --> 00:11:18,360
do medio natural.
204
00:11:19,800 --> 00:11:24,180
Por iso, ainda hoxe, a aldea é a
205
00:11:24,180 --> 00:11:26,480
entidade de poboación máis común en Galicia.
206
00:11:46,940 --> 00:11:49,600
Na nosa próxima historia, imos dar un ximpo
207
00:11:49,600 --> 00:11:52,100
no tempo para situarnos no ano 1250.
208
00:11:53,020 --> 00:11:54,740
Xa vimos que desde que os galegos abandonaron
209
00:11:54,740 --> 00:11:57,320
os castros, foron se agrupando en pequenos núcleos,
210
00:11:57,420 --> 00:11:58,020
nas aldeas.
211
00:11:59,040 --> 00:12:00,880
O caso é que xa había tempo que
212
00:12:00,880 --> 00:12:03,180
deran en comerciar co excedente agrario, e nos
213
00:12:03,180 --> 00:12:06,100
lugares onde se celebraban os mercados, foron levantándose
214
00:12:06,100 --> 00:12:08,720
as principais cidades galegas, como ésta de Pontevedra.
215
00:12:09,600 --> 00:12:13,480
Nelas vivían comerciantes, mestres artesáns e aprendices.
216
00:12:14,280 --> 00:12:16,860
Do comercio de mestres e de aprendices, imos
217
00:12:16,860 --> 00:12:17,860
disfalar nesta historia.
218
00:12:21,140 --> 00:12:25,060
Este é Xande Mosteiro, veciño dunha aldea do
219
00:12:25,060 --> 00:12:25,660
Valdoúmia.
220
00:12:26,480 --> 00:12:28,980
Está acabando de cargar no seu carro un
221
00:12:28,980 --> 00:12:30,880
bocói de viño para leválo a vender a
222
00:12:30,880 --> 00:12:31,520
Pontevedra.
223
00:12:32,880 --> 00:12:35,060
Tivo a fortuna de lograr unha boa colleita,
224
00:12:36,060 --> 00:12:38,320
pero hoxe non vai ir só á cidade.
225
00:12:39,300 --> 00:12:41,560
Vai no acompañar o seu fillo máis bello,
226
00:12:42,620 --> 00:12:43,020
Paio.
227
00:12:43,940 --> 00:12:46,040
Ainda é case un neno, é sempre de
228
00:12:46,040 --> 00:12:47,800
fixo ilusión que o seu paio levase a
229
00:12:47,800 --> 00:12:50,540
feira, pero na súa cara non se adivinha
230
00:12:50,540 --> 00:12:51,460
ningún alegría.
231
00:12:52,220 --> 00:12:55,480
Na casa, todos saben que anoite Paio non
232
00:12:55,480 --> 00:12:56,100
vai volver.
233
00:12:57,000 --> 00:12:59,400
Despois de faláreno, os pais decidiron que é
234
00:12:59,400 --> 00:13:01,580
mellor que vai á cidade para aprender un
235
00:13:01,580 --> 00:13:02,060
oficio.
236
00:13:03,080 --> 00:13:06,240
A situación económica favorable que experimentou Galicia nos
237
00:13:06,240 --> 00:13:09,140
séculos XII e XIII provocou un aumento na
238
00:13:09,140 --> 00:13:11,280
producción agrícola e na poboación.
239
00:13:12,320 --> 00:13:14,840
Empezouse a comerciar cos produtos do campo a
240
00:13:14,840 --> 00:13:17,500
través do Camiño de Santiago e por vía
241
00:13:17,500 --> 00:13:21,340
marítima principalmente desde o porto que había aquí,
242
00:13:22,040 --> 00:13:22,760
en Pontevedra.
243
00:13:28,420 --> 00:13:31,840
O centro histórico das principais cidades galegas actuais
244
00:13:31,840 --> 00:13:35,360
pouco mudou na súa configuración urbana desde aquela
245
00:13:35,360 --> 00:13:38,540
cidade medieval na que vivían comerciantes e artesáns.
246
00:13:39,140 --> 00:13:41,680
Pero volvamos ao século XIII para saber que
247
00:13:41,680 --> 00:13:43,540
foi deixando mosteiro e do seu fillo.
248
00:13:45,540 --> 00:13:48,940
Atraídos uns polos outros, aquí veñense asentando desde
249
00:13:48,940 --> 00:13:53,820
haianos, artesáns, comerciantes e traballadores procedentes das aldeas
250
00:13:53,820 --> 00:13:54,560
da contorna.
251
00:13:55,600 --> 00:13:57,820
A maioria dos produtos está destinada ao mercado
252
00:13:57,820 --> 00:14:00,760
interno, pero tamén hai outros, como o viño
253
00:14:00,760 --> 00:14:03,200
que acaba de vender Xande Mosteiro, que van
254
00:14:03,200 --> 00:14:06,240
ser embarcados cara a Europa Atlántica, no caso
255
00:14:06,240 --> 00:14:07,840
do viño para a Inglaterra.
256
00:14:08,920 --> 00:14:11,720
Consciente da importancia do comercio do viño, o
257
00:14:11,720 --> 00:14:15,740
goberno municipal da cidade ditou diversas ordenanzas proteccionistas
258
00:14:15,740 --> 00:14:18,120
do cultivo da vida e do comercio do
259
00:14:18,120 --> 00:14:18,360
viño.
260
00:14:23,580 --> 00:14:26,240
Despois de vender o viño, Xande Mosteiro atopou
261
00:14:26,240 --> 00:14:28,760
un mestre carpinteiro interesado en coller a paio
262
00:14:28,760 --> 00:14:29,580
como aprendiz.
263
00:14:30,460 --> 00:14:33,140
O mestre deulle conta das condicións do contrato
264
00:14:33,140 --> 00:14:35,360
de aprendizaxe pola que se rexía o gremio.
265
00:14:36,460 --> 00:14:38,240
Como garantía de que o rapaz ia cumplir
266
00:14:38,240 --> 00:14:40,700
ben coas súas obrigas, o pai tiña que
267
00:14:40,700 --> 00:14:43,980
deixar como fianza unha cantidade de cartos que
268
00:14:43,980 --> 00:14:45,940
case dobraba o que lle deran polo viño
269
00:14:45,940 --> 00:14:46,820
que vendera antes.
270
00:14:47,500 --> 00:14:50,920
O aprendiz quedaba baixo a dependencia do mestre
271
00:14:50,920 --> 00:14:53,640
por un tempo aproximado de dous anos e
272
00:14:53,640 --> 00:14:53,980
medio.
273
00:14:55,220 --> 00:14:57,820
Nese intervalo, o aprendiz tiña que servir o
274
00:14:57,820 --> 00:14:59,800
mestre como a un criado serve a un
275
00:14:59,800 --> 00:15:03,140
señor, obedecendo fielmente en todo o que lle
276
00:15:03,140 --> 00:15:06,640
mandase e nunca podía ausentarse do taller sem
277
00:15:06,640 --> 00:15:07,140
permiso.
278
00:15:08,640 --> 00:15:11,200
O contrato obrigaba o mestre a ensinarlle o
279
00:15:11,200 --> 00:15:14,720
oficio o rapaz, a alimentalo e a vestilo
280
00:15:14,720 --> 00:15:17,540
e a darlle instrumentos de traballo así que
281
00:15:17,540 --> 00:15:19,340
concluíse o período de formación.
282
00:15:20,460 --> 00:15:23,420
Na práctica, pasaba moito máis tempo desde que
283
00:15:23,420 --> 00:15:25,860
o rapaz aprendía o oficio ata que quedaba
284
00:15:25,860 --> 00:15:28,340
libre da tutela do mestre e da obriga
285
00:15:28,340 --> 00:15:29,440
de traballar para él.
286
00:15:30,800 --> 00:15:33,720
Cando ese momento chegase, o paio podría ser
287
00:15:33,720 --> 00:15:36,360
contratado como oficial a cambio dun soldiño.
288
00:15:37,380 --> 00:15:39,420
O paso do tempo, se era capaz de
289
00:15:39,420 --> 00:15:42,760
realizar unha obra mestra, o gremio de carpinteiros
290
00:15:42,760 --> 00:15:46,540
nomearía o mestre e podería establecerse pola súa
291
00:15:46,540 --> 00:15:46,940
conta.
292
00:15:58,810 --> 00:16:01,070
Non deixa de ser curiosa a semellanza que
293
00:16:01,070 --> 00:16:03,070
hai entre a dureza de aprender un oficio
294
00:16:03,070 --> 00:16:05,930
na Idade Media e certa forma de contratos
295
00:16:05,930 --> 00:16:07,390
en prácticas que hai hoxendía.
296
00:16:08,770 --> 00:16:10,890
Do mesmo modo que certa forma de contratación
297
00:16:10,890 --> 00:16:14,330
perdurou ata hoxe, nomes como a Caldeirería ou
298
00:16:14,330 --> 00:16:17,670
a Ferrería ainda identifican rúas e prazas das
299
00:16:17,670 --> 00:16:21,590
cidades galegas que fan referencia a oficios e
300
00:16:21,590 --> 00:16:23,630
gremios agrupados nestes espazos.
301
00:16:26,570 --> 00:16:29,470
A silueta e a ordenación daquelas cidades é
302
00:16:29,470 --> 00:16:30,370
nos moi familiar.
303
00:16:31,070 --> 00:16:33,510
Case todas estaban protegidas por unha muralla con
304
00:16:33,510 --> 00:16:36,590
varias portas e as torres das igrexas xa
305
00:16:36,590 --> 00:16:39,230
sobresaían por enriba dos tellados das casas.
306
00:16:39,850 --> 00:16:42,170
Ben, xa sabemos que os castros ou a
307
00:16:42,170 --> 00:16:44,150
esencia deles chegou ata os nosos días através
308
00:16:44,150 --> 00:16:47,730
das payozas, que temos parroquias polos suevos e
309
00:16:47,730 --> 00:16:49,890
que as cidades naceron na Idade Media.
310
00:16:50,610 --> 00:16:52,370
Que nos queda da cidade medieval?
311
00:16:52,650 --> 00:16:53,730
Sei que ainda nos queda algo.
312
00:16:59,350 --> 00:17:01,490
Se hai alguna cousa que caracteriza as cidades
313
00:17:01,490 --> 00:17:03,190
medievais son as murallas.
314
00:17:04,230 --> 00:17:06,609
Ourense era a única cidade galega medieval que
315
00:17:06,609 --> 00:17:09,069
non tiña murallas, pero si tiña portas.
316
00:17:10,190 --> 00:17:11,910
E a pregunta é por que eran tan
317
00:17:11,910 --> 00:17:13,210
importantes as portas?
318
00:17:13,730 --> 00:17:17,690
As portas facilitaban o control exercido polos fieles,
319
00:17:17,690 --> 00:17:20,950
unha especie de recadadores que se encargaban de
320
00:17:20,950 --> 00:17:24,130
cobrar as alcabalas, uns impostos que se pagaban
321
00:17:24,130 --> 00:17:26,329
por todo o que se compraba ou se
322
00:17:26,329 --> 00:17:27,450
vendía na cidade.
323
00:17:29,510 --> 00:17:32,330
Ademais de servir para defenderse dun eventual perigo,
324
00:17:32,970 --> 00:17:35,350
as portas e as murallas delimitaban un espazo
325
00:17:35,350 --> 00:17:39,210
xurisdiccional, é dicir, que cada cidade tiña unhas
326
00:17:39,210 --> 00:17:42,870
leis propias plasmadas nunhas cartas forais outorgadas polos
327
00:17:42,870 --> 00:17:46,230
reis, que regulamentaban aspectos da vida social e
328
00:17:46,230 --> 00:17:46,770
económica.
329
00:17:47,410 --> 00:17:49,830
Nelas, entre outras cousas, indicabase que se podía
330
00:17:49,830 --> 00:17:50,830
vender ecando.
331
00:17:52,030 --> 00:17:55,270
Ademais, estas cartas forais fixaban as normas de
332
00:17:55,270 --> 00:17:56,490
convivencia entre os veciños.
333
00:17:58,370 --> 00:18:00,450
Xa vimos que na cidade medieval as casas
334
00:18:00,450 --> 00:18:03,090
eran moi semellantes de quitado as dos fidalgos,
335
00:18:03,270 --> 00:18:05,330
as dos membros destacados do clero e as
336
00:18:05,330 --> 00:18:08,370
dos comerciantes ricos, pero os edificios máis sobresaíntes
337
00:18:08,370 --> 00:18:10,590
eran os pazos fortaleza dos bispos e dos
338
00:18:10,590 --> 00:18:14,330
condes e, sobre todo, as catedrais, igualmente dotadas
339
00:18:14,330 --> 00:18:15,490
de torres defensivas.
340
00:18:19,510 --> 00:18:22,510
Nas prazas vendíanse a diarios produtos necesarios pro
341
00:18:22,510 --> 00:18:23,670
consumo dos cidadáns.
342
00:18:24,310 --> 00:18:26,490
As hortas chegaban ata as murellas das cidades
343
00:18:26,490 --> 00:18:28,510
e, as veces, ata estaban dentro delas.
344
00:18:29,650 --> 00:18:30,670
Case como agora.
345
00:18:37,010 --> 00:18:40,090
As cidades medievales galegas evolucionaron conforme o ritmo
346
00:18:40,090 --> 00:18:43,050
da economía e nutrirónse dunha forte inmigración rural.
347
00:18:43,830 --> 00:18:46,950
Así, medrarón e albergarón unha clase social nova,
348
00:18:47,350 --> 00:18:48,290
a burguesía urbana.
349
00:18:49,570 --> 00:18:52,830
Cada vez máis poderosos económicamente, os burgueses aspiraban
350
00:18:52,830 --> 00:18:55,470
tamén a posuir o poder político, pero nesa
351
00:18:55,470 --> 00:18:58,450
pretensión chocaron durante séculos co poder dos señores
352
00:18:58,450 --> 00:18:59,170
e da igrexa.
353
00:19:06,080 --> 00:19:08,900
A vista está que engañou a batalla, pero
354
00:19:08,900 --> 00:19:10,580
este é o final da nosa historia.
355
00:19:11,140 --> 00:19:13,860
Son as nosas cidades unha mera recreación da
356
00:19:13,860 --> 00:19:14,460
cidade medieval.
357
00:19:15,400 --> 00:19:17,520
Pra termos unha resposta a esta pregunta imos
358
00:19:17,520 --> 00:19:18,840
viaxar ata o século XVIII.
359
00:19:51,440 --> 00:19:53,900
A fendedura natural na liña de costa era
360
00:19:53,900 --> 00:19:56,920
tan regular e tan recta que non parecía
361
00:19:56,920 --> 00:19:59,540
obra do azar, senón feita a propósito.
362
00:20:01,500 --> 00:20:04,520
As augas sombrías e mansas eran dunha inmensa
363
00:20:04,520 --> 00:20:05,160
profundidade.
364
00:20:06,820 --> 00:20:08,760
O paso teria unha milla de longo e
365
00:20:08,760 --> 00:20:11,560
estaba a entrada dun ancho fendedero que tiña
366
00:20:11,560 --> 00:20:13,200
o outro extremo a cidade de Ferrol.
367
00:20:15,280 --> 00:20:17,820
Esta descripción que fai da entrada da ría
368
00:20:17,820 --> 00:20:20,080
de Ferrol ao viaxeiro inglés George Borrow no
369
00:20:20,080 --> 00:20:24,340
ano 1836 explica en parte a decisión que
370
00:20:24,340 --> 00:20:26,800
tomara cen anos antes o intendente Xeralda Marinha
371
00:20:26,800 --> 00:20:28,300
de Felipe V José Patiño.
372
00:20:29,260 --> 00:20:32,300
Ele ordenara construir no lugar da graña o
373
00:20:32,300 --> 00:20:33,740
arsenal Real Estaleiro.
374
00:20:34,960 --> 00:20:37,460
Pero ese estaleiro logo quedou pequeno e houbo
375
00:20:37,460 --> 00:20:39,920
que construir 25 anos máis tarde outro moito
376
00:20:39,920 --> 00:20:40,480
máis grande.
377
00:20:41,560 --> 00:20:43,900
E para albergar as familias dos obreiros e
378
00:20:43,900 --> 00:20:48,280
dos mandos deseñouse e levantouse a única cidade
379
00:20:48,280 --> 00:20:50,180
galega de Nova Planta, Ferrol.
380
00:20:52,100 --> 00:20:55,500
Cosme Álvarez, xefe de escuadra e o enseñeiro
381
00:20:55,500 --> 00:20:58,600
militar Petit de Lacroix agardan a chegada dun
382
00:20:58,600 --> 00:20:59,500
bote de remos.
383
00:21:00,640 --> 00:21:03,220
A bordo ven o coordinador das reais obras
384
00:21:03,220 --> 00:21:06,540
dos arsenais do reino Jorge Juan Santacilia.
385
00:21:07,920 --> 00:21:11,660
É un prestixioso marinho, científico e matemático que
386
00:21:11,660 --> 00:21:14,380
acaba de volver de Inglaterra onde botou 2
387
00:21:14,380 --> 00:21:16,300
anos en misión secreta.
388
00:21:19,660 --> 00:21:22,580
Ali estudou os sistemas de construcción naval da
389
00:21:22,580 --> 00:21:26,180
armada inglesa fixo planos dos mellores arsenais da
390
00:21:26,180 --> 00:21:29,260
ilha e recrutou expertos nas artes do mar.
391
00:21:30,580 --> 00:21:33,180
Chega a Ferrol enviado polo Marqués da Ensenada,
392
00:21:33,560 --> 00:21:36,800
secretario de Marinha de Fernando VI co propósito
393
00:21:36,800 --> 00:21:39,380
de crear ali a base naval máis grande
394
00:21:39,380 --> 00:21:39,960
de Europa.
395
00:21:40,960 --> 00:21:44,080
O xefe de escuadra, Cosme Álvarez xa coñecía
396
00:21:44,080 --> 00:21:47,100
a intención real de construir en Ferrol a
397
00:21:47,100 --> 00:21:49,620
base que debía nutrir a armada española de
398
00:21:49,620 --> 00:21:50,840
navíos e armas.
399
00:21:52,460 --> 00:21:55,140
Cando chegou Jorge Juan a Ferrol, acompañado por
400
00:21:55,140 --> 00:21:58,560
constructores de buques ingleses as obras do estaleiro
401
00:21:58,560 --> 00:22:01,880
novo xa principiaran en Esteiro pero o proxecto
402
00:22:01,880 --> 00:22:05,620
original do arsenal foi totalmente revisado e modificado
403
00:22:05,620 --> 00:22:06,920
baixo a súa dirección.
404
00:22:07,900 --> 00:22:11,220
A proposta mereceu o beneplácito real e co
405
00:22:11,220 --> 00:22:15,160
maior celeridade dispuxeron xas medidas necesarias para acometer
406
00:22:15,160 --> 00:22:16,700
a construcción do arsenal.
407
00:22:17,620 --> 00:22:21,360
Décadas despois do seu inicio o arsenal e
408
00:22:21,360 --> 00:22:23,400
o estaleiro estaban funcionando.
409
00:22:27,610 --> 00:22:31,210
As enormes instalacións militares requerían unha gran cantidad
410
00:22:31,210 --> 00:22:32,750
de man de obra e de pessoal para
411
00:22:32,750 --> 00:22:33,210
atendelas.
412
00:22:34,110 --> 00:22:36,510
Os planos de construcción militar ian acompañados dun
413
00:22:36,510 --> 00:22:38,790
proxecto civil para construir unha cidade nova.
414
00:22:39,690 --> 00:22:43,270
Será finalmente o enxeñero Sánchez Bor quen diseñe
415
00:22:43,270 --> 00:22:45,830
e execute o novo Ferrol o que hoxe
416
00:22:45,830 --> 00:22:48,670
sería o barrio da Magdalena xustamente onde estamos
417
00:22:48,670 --> 00:22:49,370
nos agora.
418
00:22:50,810 --> 00:22:55,290
Diseñaronse seis rúas longitudinales e nove transversais que
419
00:22:55,290 --> 00:22:59,290
formaban nas súas interseccións onde se xuntaban rectángulos
420
00:22:59,290 --> 00:23:00,550
da mesma superficie.
421
00:23:02,230 --> 00:23:04,490
Duas prazas, as que hoxe se chaman de
422
00:23:04,490 --> 00:23:07,830
Armas e a de Amboaxe deronlle a configuración
423
00:23:07,830 --> 00:23:12,170
definitiva áquela cidade na que no 1770 xa
424
00:23:12,170 --> 00:23:15,110
vivían 25.000 persoas.
425
00:23:15,670 --> 00:23:18,210
O trazado de Ferrol supuxo a introducción en
426
00:23:18,210 --> 00:23:22,030
Galicia dun modelo de cidade nova diseñada con
427
00:23:22,030 --> 00:23:22,970
criterios racionalistas.
428
00:23:24,670 --> 00:23:27,190
Fronte ás cidades de orixe medieval de rúas
429
00:23:27,190 --> 00:23:31,070
estreitas e tortuosas con pouca luz a nova
430
00:23:31,070 --> 00:23:33,450
cidade ferrolá está diseñada para que o sol
431
00:23:33,450 --> 00:23:35,450
poida dar nas súas rúas e prazas.
432
00:23:36,630 --> 00:23:37,530
O que é xunto do rematoco á cidade
433
00:23:37,530 --> 00:23:37,950
medieval?
434
00:23:38,850 --> 00:23:42,330
Os arquitectos e enxeñeiros do século XVIII intentaron
435
00:23:42,330 --> 00:23:44,730
darles ás cidades a mesma luz do pensamento
436
00:23:44,730 --> 00:23:48,850
e diseñalas cun os criterios lógicos e funcionais.
437
00:23:49,850 --> 00:23:52,490
Entón, por que as cidades son hoxe o
438
00:23:52,490 --> 00:23:53,130
caos que son?
439
00:23:53,850 --> 00:23:56,090
A resposta na última historia de hoxe.
440
00:24:03,610 --> 00:24:05,570
Vigo xa existía na Idade Media.
441
00:24:06,430 --> 00:24:08,790
Esta cidade é fruto do seu carácter industrial
442
00:24:08,790 --> 00:24:09,470
e portuario.
443
00:24:10,550 --> 00:24:12,770
Pero a historia de Vigo poido ser moi
444
00:24:12,770 --> 00:24:15,550
diferente se os soños dun home desenhido máis
445
00:24:15,550 --> 00:24:18,170
aló dos planos que debuxou ás 75 anos
446
00:24:18,170 --> 00:24:19,590
por encargo do Concello.
447
00:24:21,710 --> 00:24:25,650
O 6 de dezembro de 1932 o Concello
448
00:24:25,650 --> 00:24:28,530
de Vigo encargoulle o plano de ordenación da
449
00:24:28,530 --> 00:24:33,690
cidade o arquitecto pontevedrés Antonio Palacios que daquela
450
00:24:33,690 --> 00:24:36,110
era un dos máis reconhecidos de España.
451
00:24:37,250 --> 00:24:40,670
Deseñara o Palacio de Comunicacións e o Círculo
452
00:24:40,670 --> 00:24:43,390
de Belas Artes de Madrid ademais do Teatro
453
00:24:43,390 --> 00:24:46,470
García Barbón de Vigo entre outros edificios.
454
00:24:48,510 --> 00:24:51,150
Vigo era a principios do século XX unha
455
00:24:51,150 --> 00:24:54,530
urbe en plena expansión demográfica debido ao seu
456
00:24:54,530 --> 00:24:58,370
dinamismo económico en gran parte movido pola actividade
457
00:24:58,370 --> 00:24:59,750
do seu gran porto.
458
00:25:00,710 --> 00:25:04,790
Os estaleiros o tránsito marítimo sobretodo o migratorio
459
00:25:04,790 --> 00:25:08,190
cara a América e a industria conserveira fixeron
460
00:25:08,190 --> 00:25:10,830
de Vigo o principal polo de atracción da
461
00:25:10,830 --> 00:25:12,430
poboación rural galega.
462
00:25:13,530 --> 00:25:16,450
Os campeseños que chegaban a cidade convertíanse en
463
00:25:16,450 --> 00:25:19,410
obreiros de industria viguesa e ian vivir aos
464
00:25:19,410 --> 00:25:23,730
barrios da periferia as Travesas, Teis o Calvario
465
00:25:23,730 --> 00:25:24,890
e Bouzas.
466
00:25:25,230 --> 00:25:28,210
Estes barrios estaban unidos por tranvía co centro
467
00:25:28,210 --> 00:25:33,370
urbano Nese centro a burguesía emerxente os comerciantes
468
00:25:33,370 --> 00:25:37,730
e os industriais construíran edificios ostentosos de estética
469
00:25:37,730 --> 00:25:40,990
modernista na rúas do Príncipe e de Urzaiz
470
00:25:40,990 --> 00:25:43,170
para exibilo o seu poder social.
471
00:25:46,010 --> 00:25:48,330
Ese era o Vigo que quixo cambiar para
472
00:25:48,330 --> 00:25:51,670
António Palacios desde o seu universo racionalista.
473
00:25:52,670 --> 00:25:56,390
Concebiu un proxecto integral de cidade vangardista e
474
00:25:56,390 --> 00:25:59,830
ambicioso que transformaría Vigo e a súa comarca.
475
00:26:00,930 --> 00:26:04,090
No proxecto que diseñou Palacios a cidade quedaba
476
00:26:04,090 --> 00:26:07,870
dividida en zonas unha función diferente cada unha
477
00:26:07,870 --> 00:26:08,270
delas.
478
00:26:09,530 --> 00:26:12,250
O núcleo histórico estaría atravesado por unha vía
479
00:26:12,250 --> 00:26:15,450
principal que se chamaría Rúa de Galicia e
480
00:26:15,450 --> 00:26:17,990
que subiría desde a Estación Marítima ata o
481
00:26:17,990 --> 00:26:20,730
Monte do Castro onde se situaría o Pazo
482
00:26:20,730 --> 00:26:21,330
Regional.
483
00:26:22,470 --> 00:26:26,610
Nel estarían o Concello os sugados a Biblioteca
484
00:26:26,610 --> 00:26:27,950
e os consulados.
485
00:26:28,630 --> 00:26:31,270
Pero a idea de António Palacios era radical
486
00:26:31,270 --> 00:26:31,710
demais.
487
00:26:32,430 --> 00:26:34,990
En contra dela levantaronse as principais forzas da
488
00:26:34,990 --> 00:26:37,950
cidade a Cámara de Propiedade, o Colegio de
489
00:26:37,950 --> 00:26:40,050
Arquitectos e moitos empresarios.
490
00:26:40,970 --> 00:26:44,030
Finalmente o proxecto quedou anulado no 1939.
491
00:26:46,030 --> 00:26:48,030
Para ben ou para mal o plano de
492
00:26:48,030 --> 00:26:51,250
Palacios fracasou e vigo me drou dun xeito
493
00:26:51,250 --> 00:26:54,150
menos planificado ata converterse na gran cidade que
494
00:26:54,150 --> 00:26:54,490
hoxe.
495
00:26:55,350 --> 00:26:57,350
Iso sí, tamén cos problemas que teñen as
496
00:26:57,350 --> 00:26:58,030
grandes cidades.
497
00:26:59,150 --> 00:27:01,030
Tería vigo menos problemas se o plano de
498
00:27:01,030 --> 00:27:01,930
Palacios se aplicase.
499
00:27:02,850 --> 00:27:03,790
Iso nunca o saberemos.
500
00:27:06,630 --> 00:27:09,670
Neste capítulo de Histórias de Galicia quixemos lles
501
00:27:09,670 --> 00:27:12,650
contar como os galegos foron habitando o territorio
502
00:27:12,650 --> 00:27:14,730
desde o Castro ata a cidade moderna.
503
00:27:15,550 --> 00:27:18,330
Pero se alguna forma de asentamento é propia
504
00:27:18,330 --> 00:27:21,310
de Galicia e conformadora do noso ser colectivo,
505
00:27:21,890 --> 00:27:23,510
ese é a aldea.
506
00:27:25,630 --> 00:27:28,150
Mais de mil aldeas xa quedaron desabitadas en
507
00:27:28,150 --> 00:27:31,270
Galicia segundo o Instituto Galego de Estatística.
508
00:27:31,970 --> 00:27:34,510
E outros oito mil núcleos rurais están a
509
00:27:34,510 --> 00:27:35,570
piques de desaparecer.
510
00:27:36,590 --> 00:27:40,050
Con elas van esmorecer formas seculares de entender
511
00:27:40,050 --> 00:27:41,150
e de atender a vida.
512
00:27:42,170 --> 00:27:46,190
Perdemos un patrimonio etnográfico, paisaxístico e cultural que
513
00:27:46,190 --> 00:27:47,570
nos levou séculos crear.
514
00:27:48,790 --> 00:27:50,970
Para un labrego, a terra que queda a
515
00:27:50,970 --> 00:27:53,910
monte é unha terra inculta.
516
00:27:57,700 --> 00:28:00,360
Tras leis do mercado global, a aldea non
517
00:28:00,360 --> 00:28:01,960
é máis ca un atranco que só produce
518
00:28:01,960 --> 00:28:04,560
custos e ningún beneficio e por iso ten
519
00:28:04,560 --> 00:28:05,340
que desaparecer.
520
00:28:06,440 --> 00:28:08,880
Mentre o interior de Galicia está quedando desabitado,
521
00:28:09,580 --> 00:28:11,660
a franxa litoral está sofrindo unha forte presión
522
00:28:11,660 --> 00:28:13,120
urbanística e especulativa.
523
00:28:14,200 --> 00:28:17,040
Ademais, cidades como Abigo ou esta da Coruña
524
00:28:17,040 --> 00:28:20,820
encabezan xa grandes áreas metropolitanas nas que os
525
00:28:20,820 --> 00:28:23,980
núcleos de poboación e os concellos constituen un
526
00:28:23,980 --> 00:28:26,860
continuum no que os límites administrativos perden o
527
00:28:26,860 --> 00:28:27,700
seu significado.
528
00:28:29,100 --> 00:28:31,220
As necesidades de servizos son comuns para os
529
00:28:31,220 --> 00:28:34,840
habitantes destas áreas metropolitanas e, polo tanto, é
530
00:28:34,840 --> 00:28:37,600
lógico pensar que as respostas aos seus problemas
531
00:28:37,600 --> 00:28:38,820
tamén deben ser comuns.
532
00:28:39,700 --> 00:28:41,840
Pero esa historia ainda hai que ver como
533
00:28:41,840 --> 00:28:43,220
remata para poder contala.
40136
Can't find what you're looking for?
Get subtitles in any language from opensubtitles.com, and translate them here.
Afrikaans
Akan
Albanian
Amharic
Arabic
Armenian
Azerbaijani
Basque
Belarusian
Bemba
Bengali
Bihari
Bosnian
Breton
Bulgarian
Cambodian
Catalan
Cebuano
Cherokee
Chichewa
Chinese (Simplified)
Chinese (Traditional)
Corsican
Croatian
Czech
Danish
Dutch
Esperanto
Estonian
Faroese
Finnish
Galician
Georgian
German
Greek
Guarani
Haitian Creole
Hausa
Hawaiian
Hebrew
Hmong
Hungarian
Icelandic
Indonesian
Irish
Italian
Japanese
Kazakh
Kinyarwanda
Kirundi
Kongo
Korean
Krio (Sierra Leone)
Kurdish
Kyrgyz
Laothian
Latin
Latvian
Lithuanian
Luganda
Luo
Luxembourgish
Macedonian
Malagasy
Malay
Maltese
Maori
Mauritian Creole
Moldavian
Mongolian
Myanmar (Burmese)
Montenegrin
Nepali
Norwegian
Pashto
Persian
Polish
Portuguese (Brazil)
Portuguese (Portugal)
Quechua
Romanian
Romansh
Russian
Samoan
Scots Gaelic
Serbian
Sesotho
Setswana
Seychellois Creole
Shona
Sindhi
Sinhalese
Slovak
Slovenian
Somali
Spanish
Swedish
Tajik
Thai
Tigrinya
Tonga
Turkish
Turkmen
Ukrainian
Uzbek
Vietnamese
Welsh
Wolof