1
00:00:10,378 --> 00:00:12,511
(faka'ilonga'i)

2
00:00:15,683 --> 00:00:17,182
              TANGATA:
         Ka tau fakakaukau .
    'o e E tatau mo e m c-sikuea, .

3
00:00:17,184 --> 00:00:19,585
'oku tau ma'u 'a e visone ko 'eni 'a Einstein .
     hangē ha tangata motuʻa mo ngingila

4
00:00:19,587 --> 00:00:20,953
        mo e fulufulu hinehina.

5
00:00:20,955 --> 00:00:25,090
             TANGATA 2:
      E tatau mo e m c-sikuea
 ʻoku ʻikai fekauʻaki ia mo ha motuʻa ʻAinisetini.

6
00:00:27,762 --> 00:00:31,196
  Ko hono mo'oni 'oku fekau'aki ia mo ha talavou, .
      ivi lahi, mālohi,

7
00:00:31,198 --> 00:00:32,965
     naʻa mo ha ʻAinisetini fakasekisualé.

8
00:00:35,002 --> 00:00:38,170
       TOKOTAHA FAIVA KO EINSITEINI:
   Ko e hā te u sio ki ai kapau te u heka .
      ‘i ha fo‘i maama?

9
00:00:44,812 --> 00:00:46,378
              TANGATA:
       Mahalo ko ha faʻahinga .

10
00:00:46,380 --> 00:00:48,747
'o e ivi 'uhila 'oku emanating .

11
00:00:48,749 --> 00:00:49,848
                <i> ki tuʻa</i> mei he .
                 ko e uaea.

12
00:00:49,850 --> 00:00:51,083
             Ko e hā?

13
00:00:51,085 --> 00:00:52,151
              TANGATA:
     Faraday, ko hoku tama ʻofeina, .

14
00:00:52,153 --> 00:00:53,585
       tafe 'a e 'uhila .
        <i> 'o fakafou 'i</i> ha uaea, .

15
00:00:53,587 --> 00:00:55,788
‘ikai tafa‘aki ki ai.

16
00:00:55,790 --> 00:00:57,356
ʻOkú ke sio, Sione?

17
00:00:57,358 --> 00:00:58,023
            ʻOkú ke sio?

18
00:01:02,830 --> 00:01:05,464
              TANGATA:
    Ko 'eku faka'amu lahi ia .
         ke fakahāhā

19
00:01:05,466 --> 00:01:09,401
ko natulá ko ha sisitemi tāpuni;

20
00:01:09,403 --> 00:01:11,336
  ‘a ia ‘i ha fa‘ahinga liliu pē, .

21
00:01:11,338 --> 00:01:16,041
 ‘ikai ha lahi ‘o e me‘á, ‘ikai ha mamafa, .
         ‘oku mole ma‘u pē, .

22
00:01:16,043 --> 00:01:17,543
pea ʻoku ʻikai maʻu ha taha.

23
00:01:19,613 --> 00:01:20,646
Ko e kakai...

24
00:01:20,648 --> 00:01:21,980
                    Lavoisia.

25
00:01:21,982 --> 00:01:24,016
Ko kinautolu ia te nau fakapapauʻi .
totonu mo hala.

26
00:01:28,956 --> 00:01:30,722
       (<i> fakatou kata</i> )

27
00:01:30,724 --> 00:01:31,723
              TANGATA:
            <i> ʻEmili,</i>

28
00:01:31,725 --> 00:01:32,791
                ko koe
                ko e fakavalevale!

29
00:01:32,793 --> 00:01:33,826
                     Ko e hā ʻoku tukuakiʻi ai
                    ki ha me'a .

30
00:01:33,828 --> 00:01:37,196
        ko ha meʻa ʻoku ʻikai mahino mo taʻefaʻalaua .
            fakamālohi hangē<i> vis viva?</i>

31
00:01:37,198 --> 00:01:40,432
                Ko e foki ia .
                ki he ngaahi founga motu'a!

32
00:01:40,434 --> 00:01:43,836
'Oku ke malava ke 'ilo'i .
     ko ha meʻa ʻaʻau?

33
00:01:43,838 --> 00:01:45,504
       Naʻá ku ʻiloʻi koe!

34
00:01:45,506 --> 00:01:48,640
             FEFINE:
    <i> 'Oku 'ikai ha taimi totonu</i> .
         <i> mo e moʻoni.</i>

35
00:01:54,381 --> 00:01:55,614
Ko Fr?uleni Meitina?

36
00:01:55,616 --> 00:01:56,548
                  ʻIo?

37
00:01:56,550 --> 00:01:57,483
    ʻOto Hani.

38
00:01:58,953 --> 00:02:00,586
   Ko e nucleus ko 'etau tokanga ia.

39
00:02:01,655 --> 00:02:03,422
            ‘Oku fakatu‘utāmaki ‘a e fefine Siú .
            ʻetau ʻinisititiutí.

40
00:02:03,424 --> 00:02:04,590
                He ʻikai ke tau lava ʻo taulanga
                ko ha Siu!

41
00:02:04,592 --> 00:02:08,327
            Kapau te ne nofo, .
            ko e pule'anga 'e .
            tapuni kotoa kimautolu!

42
00:02:11,799 --> 00:02:13,899
Kuo nau vahevahe 'a e 'atomi.

43
00:02:13,901 --> 00:02:15,267
ʻIkai, ʻikai, ʻikai.

44
00:02:15,269 --> 00:02:17,202
<i> Kuo ke</i> vahevahe 'a e 'atomi!

45
00:02:19,273 --> 00:02:25,377
            Ko e ivi tatau mo e mamafa
            liunga ʻaki ʻa e sikuea ʻo e .
            ko e vave ‘o e māmá!

46
00:02:25,379 --> 00:02:26,311
             (<i> kata</i> )

47
00:02:30,451 --> 00:02:32,784
Te ke loto ke u vakaiʻi
ho'o fika?

48
00:02:47,434 --> 00:02:50,636
     Fakapa'anga lahi ki he<i> NOVA</i> .
 'oku 'omai 'e he ngaahi me'a ko 'eni...

49
00:02:52,540 --> 00:02:55,607
      ‘Oku ‘ikai totonu ko e me‘a ‘okú ne ‘ai .
       'oku tau takitaha makehe .

50
00:02:55,609 --> 00:02:59,411
 poupou<i> ki he NOVA</i> mo hono poupou'i .
mahino ‘a e kakaí ki he saienisí.

51
00:03:01,916 --> 00:03:05,884
    Fakapa'anga ki he "Einstein's
Fakakaukau Lahi" 'oku 'oatu

52
00:03:05,886 --> 00:03:08,887
        'e he Fakafonua .
      Fakavaʻe ʻo e Saienisi,

53
00:03:08,889 --> 00:03:12,057
   ‘a ia ‘oku kamata ai ‘a e ngaahi ma‘ú.

54
00:03:12,059 --> 00:03:15,027
   Pea naʻe fai ʻe ʻAlifeleti P. Sloan .
          Fakavaʻe, 1999 .

55
00:03:15,029 --> 00:03:17,229
      ke fakatātaaʻi ʻa e ngaahi moʻuí .
        ‘o e kakai tangata mo e kakai fefine .

56
00:03:17,231 --> 00:03:20,032
     kau ‘i he fakasaienisi .
   mo e tuli fakatekinolosiá.

57
00:03:20,034 --> 00:03:22,935
    Pea ko e Potungāue U.S.
           'o e Malohi, .

58
00:03:22,937 --> 00:03:25,070
fakatupulaki ‘a e saienisi mo e malu.

59
00:03:25,072 --> 00:03:29,875
      Pea mo e ngaahi 'Univesiti .
     Kautaha Fakatotolo.

60
00:03:29,877 --> 00:03:31,743
     Fakapa'anga lahi ki he<i> NOVA</i> .
        ‘oku toe ‘oatu .

61
00:03:31,745 --> 00:03:33,579
‘e he Kautaha
    mo e Fakamafolalea Fakapule'anga,

62
00:03:33,581 --> 00:03:36,148
 pea 'e he kau mamata PBS hange ko koe--
           malo.

63
00:03:50,264 --> 00:03:52,864
           FAKAMATALA:
      ‘I he ta‘u ‘e teau kuohilí, .

64
00:03:52,866 --> 00:03:56,034
  ko ha fomula faingofua fakakākā .
    na‘e fakahaa‘i ai ha fā‘ūtaha fufū .

65
00:03:56,036 --> 00:03:58,337
   tanu loloto 'i he tupenu .
        ‘o e ‘univēsí.

66
00:04:02,643 --> 00:04:05,978
            ʻOkú ne talamai .
   'o ha fehokotaki'anga fakaofo

67
00:04:05,980 --> 00:04:08,580
        ʻi he vahaʻa ʻo e ivi, .
       me‘a mo e māmá.

68
00:04:10,884 --> 00:04:14,720
         Ko hono fa‘u-tohí ko .
  ko ha talavou ko ʻAlipate ʻAinisetini.

69
00:04:14,722 --> 00:04:18,957
 Ko e 'ekuasi 'iloa taha ia
         ʻi he māmaní:

70
00:04:18,959 --> 00:04:23,662
E tatau mo e m c-sikuea.

71
00:04:25,733 --> 00:04:27,699
              TANGATA:
          Katoa 'i vaka!

72
00:04:30,571 --> 00:04:32,771
    (<i> toots 'o e ifi 'o e lēlue</i> )

73
00:04:32,773 --> 00:04:34,973
            LITIKO:
   Kae lolotonga kuo tau fanongo kotoa .

74
00:04:34,975 --> 00:04:36,675
    'o e fakakaukau lahi 'a Einstein, .

75
00:04:36,677 --> 00:04:39,111
      tokosi'i 'aupito 'iate kitautolu 'oku tau 'ilo .
         ko e hā hono ʻuhingá.

76
00:04:41,982 --> 00:04:46,551
 Ko hono mo'oni, 'oku tatau 'a e E mo c-sikuea .
        ‘oku fu‘u fakaofo .

77
00:04:46,553 --> 00:04:50,756
 na'a mo Einstein na'e 'ikai ke ne fakapapau'i .
     kapau naʻe moʻoni moʻoni.

78
00:04:54,194 --> 00:04:55,494
                FEFINE:
                ʻAlipate, ʻofaʻanga,

79
00:04:55,496 --> 00:04:58,430
 'oku ke tomui mai 'i he me'a na'a ku 'amanaki ki ai.

80
00:05:00,334 --> 00:05:02,501
     Kuo mau ma'u pe 'a e sosisi
mo e siisi he efiafi ni.

81
00:05:04,405 --> 00:05:05,771
Ko e hā ia?

82
00:05:05,773 --> 00:05:07,939
         ʻOku fie maʻu ke tau talanoa.

83
00:05:07,941 --> 00:05:09,374
    Kuo hoko ha meʻa?

84
00:05:09,376 --> 00:05:10,242
        ʻOiauē, ʻikai, ʻikai ha meʻa.

85
00:05:10,244 --> 00:05:12,010
                    Fakamolemole, ʻikai.

86
00:05:12,012 --> 00:05:13,912
    Naʻá ku fakamoleki ʻa e konga lahi ʻo e ʻahó

87
00:05:13,914 --> 00:05:18,183
            sio fakamamaʻu ki tuʻa
            ko e matapā sioʻata ʻi he ngāué
            sio ki he ngaahi lēlué, .

88
00:05:18,185 --> 00:05:19,351
                pea u kamata .
                ke fakakaukau .

89
00:05:19,353 --> 00:05:24,389
        fekau'aki mo ha me'a .
  pea mo e lahi ‘o e ivi na‘á ne ma‘ú.

90
00:05:24,391 --> 00:05:25,490
        Te u lava nai ʻo fakamatalaʻi atu ia kiate koe?

91
00:05:25,492 --> 00:05:26,658
Ko e mo‘oni ‘e lava ke ke fai ia.

92
00:05:26,660 --> 00:05:29,361
Kae 'uluaki...
(<i> ngaahi ʻuma</i> ) kai efiafi!

93
00:05:29,363 --> 00:05:31,096
Hmm? Meʻakai, pea talanoa leva.

94
00:05:34,635 --> 00:05:37,336
            'Oku ou pehee ko e ngaahi 'otua .
            ‘oku nau kata mai kiate au.

95
00:05:40,941 --> 00:05:44,409
            LITIKO:
   Na'e 'ikai ke kata 'a e ngaahi 'otua .
          ʻi ʻAinisetini.

96
00:05:44,411 --> 00:05:48,413
          Na'a ne fakatahataha'i
    ‘i ha ‘ilo fakaofo ‘e taha .

97
00:05:48,415 --> 00:05:51,516
        ko e ngaue 'a e tokolahi .
   ʻa ia naʻe muʻomuʻa ʻiate ia--

98
00:05:51,518 --> 00:05:55,053
    kau saienisi na'a nau tau
         pea a‘u ‘o mate .

99
00:05:55,055 --> 00:05:58,123
      ke fa'u 'a e konga takitaha .
        ‘o e ‘ekuasió.

100
00:05:58,125 --> 00:06:00,992
           Ko e talanoa .
    'o e E tatau mo e m c-sikuea .

101
00:06:00,994 --> 00:06:03,462
  kamata fuoloa kimuʻa ʻia ʻEinisetini .

102
00:06:03,464 --> 00:06:06,665
       mo e maʻu .
'o e "E" ki he ivi.

103
00:06:19,913 --> 00:06:21,713
   ‘I he konga ki mu‘a ‘o e senituli hono 19, na‘e .

104
00:06:21,715 --> 00:06:25,784
    na‘e ‘ikai ke fakakaukau ‘a e kau saienisí .
     'i he tafa'aki 'o e "malohi";

105
00:06:25,786 --> 00:06:30,989
    na‘a nau fakakaukau ‘i he tu‘unga ‘o e .
"ngaahi mafai" pe "ngaahi malohi" fakafo'ituitui.

106
00:06:30,991 --> 00:06:34,259
  Naʻe motuhi kotoa ʻeni, .
       ngaahi meʻa ʻoku ʻikai fekauʻaki:

107
00:06:34,261 --> 00:06:38,597
     ko e mālohi ‘o e matangí, .
  ko e mālohi ‘o ha tāpuni ‘o ha matapā, .

108
00:06:38,599 --> 00:06:40,365
     ko ha mafesifesi ‘o e ‘uhilá.

109
00:06:40,367 --> 00:06:41,500
      (<i> manamana 'oku ngungu</i> )

110
00:06:41,502 --> 00:06:42,801
  Ko e fakakaukau ‘e ‘i ai nai ‘a e .

111
00:06:42,803 --> 00:06:46,371
   ko ha fa‘ahinga ‘o e fakalūkufua, .
        ivi fakatahataha'i

112
00:06:46,373 --> 00:06:51,643
   ‘a ia na‘e ‘i mui ‘i he ngaahi me‘á ni kotoa .
na‘e te‘eki ke fakahaa‘i ‘a e ngaahi mālohí.

113
00:06:51,645 --> 00:06:53,445
     Faka'uli 'a e tangata ma'ulalo 'e taha .

114
00:06:53,447 --> 00:06:56,548
    ke mahino 'a e me'a fufuu .
      misiteli 'o natula .

115
00:06:56,550 --> 00:06:58,784
ʻe kamata ke liliu kotoa ia.

116
00:07:05,592 --> 00:07:08,660
              TANGATA:
  Na‘e fehi‘a ‘a e talavou ko Maikolo Falatei .
            ‘ene ngāué.

117
00:07:08,662 --> 00:07:11,196
       Naʻe ʻikai ke ne ako, .
    ko e foha ʻo ha tufunga ukamea.

118
00:07:11,198 --> 00:07:14,099
   Naʻá ne monūʻia ke hoko ko e .
   ko ha tokotaha ako ngāue fakapipiki tohi.

119
00:07:16,136 --> 00:07:17,736
 Ka na‘e holi ‘a Faraday ki ha me‘a ‘e taha.

120
00:07:17,738 --> 00:07:18,804
      Na‘á ne holi ki he ‘iló.

121
00:07:18,806 --> 00:07:21,139
       Naʻá ne lau ʻa e tohi kotoa pē .
 naʻe fou atu ʻi hono ongo nimá.

122
00:07:21,141 --> 00:07:23,074
          Naʻá ne fakatupulaki .
ko ha manako ‘i he saiēnisí.

123
00:07:24,378 --> 00:07:27,212
      Ko hono taimi ʻataá kotoa .
pea naʻe lilingi ʻene totongi siʻisiʻí .

124
00:07:27,214 --> 00:07:28,613
    ki he‘ene ako‘i-kitá.

125
00:07:28,615 --> 00:07:31,049
    Naʻá ne ʻi he hūʻangá .
    'o ha fononga ta'ealafakakaukau'i .

126
00:07:31,051 --> 00:07:33,151
    ki he māmani taʻehāmaí .
           ‘o e ivi.

127
00:07:46,700 --> 00:07:50,202
            LITIKO:
     Naʻe maongo ʻa Faraday .
 ko e taha ʻo e kau kasitoma ʻa ʻene ʻeikí .

128
00:07:50,204 --> 00:07:53,905
 pea na‘e fakapale‘i ia ‘aki ha tikite .
  ‘e liliu ai ‘ene mo‘uí.

129
00:07:53,907 --> 00:07:55,941
Fakamolemole, kātaki.

130
00:07:55,943 --> 00:07:57,843
Te u lava nai ʻo paasi, kātaki?

131
00:07:59,079 --> 00:08:01,112
"Te u lava nai ʻo paasi?"

132
00:08:01,114 --> 00:08:03,915
Ko e ni’ihi ‘o kitautolu<i> ‘oku</i> feinga .
ke fakalelei‘i kitautolu, .

133
00:08:03,917 --> 00:08:06,518
kapau ʻe fakaʻatā kitautolu ʻe he kakaí.

134
00:08:06,520 --> 00:08:07,919
     Ko e mo'oni, ko e mo'oni--
          paasi, paasi.

135
00:08:09,223 --> 00:08:10,455
            Ko e founga ko eni .
            ki ha moʻui lelei ange.

136
00:08:10,457 --> 00:08:11,790
          (<i> kata</i> )

137
00:08:11,792 --> 00:08:16,228
              TANGATA:
ʻI he kamataʻanga ʻo e 1800 tupú, naʻe .
   ko e tuli ‘a e kau tangata‘eikí, .

138
00:08:16,230 --> 00:08:20,031
       ha me'a Faraday .
        na‘e mahino na‘e ‘ikai.

139
00:08:20,033 --> 00:08:22,434
Na‘á ne ma‘u ha ako fakava‘e, .

140
00:08:22,436 --> 00:08:27,806
       naʻá ne lau lahi,
 na'a ne 'osi 'alu ki he ngaahi malanga fakapule'anga,

141
00:08:27,808 --> 00:08:31,543
ka ʻi he 1812 naʻe ʻoange ai haʻane ngaahi tikite .
   ke fanongo kia Sir Hamifili Teivi, .

142
00:08:31,545 --> 00:08:34,145
   ko e kemikale ‘iloa taha .
‘o e kuonga.

143
00:08:37,718 --> 00:08:39,084
(<i> tangi</i> )

144
00:08:39,086 --> 00:08:42,220
(<i> kata</i> )

145
00:08:42,222 --> 00:08:46,925
            LITIKO:
 Ko e kau saienisi ‘o e senituli hono hongofulu mā hivá
ko e kau fetu‘u pop ia ‘o honau kuongá.

146
00:08:46,927 --> 00:08:49,494
      Ko 'enau ngaahi malanga ko e .
        fu‘u manakoa ‘aupito.

147
00:08:49,496 --> 00:08:55,166
 Naʻe faingataʻa ke maʻu ha tikite, .
pea naʻe fiefia ʻa Teivi ʻi hono tuʻungá.

148
00:08:55,168 --> 00:08:56,568
                ʻOku nau tatali.

149
00:08:56,570 --> 00:08:58,036
ʻOkú ou ʻiloʻi.

150
00:08:59,907 --> 00:09:04,142
            LITIKO:
  Ko ha tokotaha muimui vēkeveke foki ia .
    'o e founga fakamuimuitaha--

151
00:09:04,144 --> 00:09:07,445
naitolosi ‘okisaiti, pe kasa kata.

152
00:09:07,447 --> 00:09:12,183
Naʻá ne pehē ʻoku ʻi ai hono ngaahi lelei kotoa pē .
‘o e ‘olokaholó ‘o ‘ikai ha hangover.


